Κοιτώντας μπροστά, με το βλέμμα πίσω

Νέο έτος, νέοι στόχοι, σχέδια για τον καινούριο μας εαυτό. Τα «New Year’s Resolutions» ανθίζουν, είτε γιατί περιμέναμε απλώς να αλλάξει ένα νούμερο στη χρονολογία για να δώσουμε εισιτήριο στον εαυτό μας για τη «μεγάλη αλλαγή», είτε γιατί το εορταστικό κλίμα μάς εμπνέει, είτε γιατί χρειαζόμαστε μια δικαιολογία για να δώσουμε ένα μικρό σπρώξιμο στον εαυτό μας ώστε να ξεκινήσει πράγματα. Είτε, πάλι, δεν κάνουμε τίποτα ιδιαίτερο και συνεχίζουμε τις ζωές μας όπως πριν. Όπως και να έχει, στο πέρασμα του Νέου Χρόνου, ακόμα και οι πιο επιφυλακτικοί ίσως κάτι να εύχονται βαθιά μέσα τους να αλλάξει.

Κάτι που δεν αντιλαμβανόμαστε, όμως, είναι ότι η «αλλαγή» αποτελεί μια αδιάκοπη διαδικασία, η οποία συμβαίνει εξαιρετικά αργά και απρόσκοπτα· βρισκόμαστε διαρκώς σε ένα κατώφλι που μας ακολουθεί, το διασχίζουμε συνεχώς, αφήνοντας το παρελθόν και εισερχόμενοι στο μέλλον, ενώ το παρόν είναι η συνεχής μας παρουσία στα πρόθυρα αυτής της θύρας.

Ο Ιανουάριος είναι ένας μήνας που μας βοηθά ιδιαίτερα να αντιληφθούμε τον συμβολισμό της εξέλιξης του εαυτού μας στο χρονικό συνεχές, καθώς φέρει το όνομά του από τον Ιανό, τον θεό της Αρχαίας Ρωμαϊκής θρησκείας, ο οποίος απεικονίζεται με δύο κεφάλια ενωμένα στο πίσω μέρος: το γενειοφόρο (ώριμος άντρας), που κοιτάζει το παρελθόν, και το αγένειο (ο νεανίας), που κοιτάζει το μέλλον. Θεωρείτο ο «ύπατος θεός των πυλών, της δυαδικότητας, του περάσματος και του χρόνου», και για αυτόν, καθώς και για τον συμβολισμό των θυρών στη χρονική εξέλιξη της ανθρώπινης ύπαρξης, θα μιλήσουμε στο παρόν κείμενο.

Ιστορική αναφορά

Στο (δυστυχώς) χαμένο πλέον έργο του Res Divinae («Θεία Ζητήματα»), ο Ρωμαίος λόγιος Βάρρων κατέταξε είκοσι θεούς ως certi dii, δηλαδή τους «αδιαφιλονίκητους» ή «καθιερωμένους» θεούς, με την έννοια του καλά εδραιωμένου και καθολικά γνωστού — τουλάχιστον μέσα στα πολιτισμικά πλαίσια του Βάρρωνα. Αναφέρονται οι θεοί:

Ιανός, Ζεύς, Κρόνος, Genius — Δαίμων, Ερμής, Απόλλων, Άρης, Vulcan — Ήφαιστος, Ποσειδώνας, Ήλιος, Άδης, Διόνυσος, Γαῖα, Δήμητρα, Ήρα, Σελήνη, Άρτεμις, Αθηνά, Αφροδίτη, Εστία.

Οι θεοί αυτοί μπορούν να αποδοθούν άμεσα στο ελληνικό πάνθεο, γεγονός που καθιστά τη θέση του Ιανού ιδιαιτέρως αξιοσημείωτη: ο Ιανός κατατάσσεται πρώτος στη λίστα, αλλά δεν διαθέτει σαφές ελληνικό αντίστοιχο. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα μετάφρασης· η ίδια αυτή δυνατότητα απόδοσης ήταν που καθιστούσε τους θεούς «εδραιωμένους» και καθολικά αναγνωρίσιμους. Παρ’ όλα αυτά, ο Ιανός παραμένει αναπόδοτος. Ωστόσο, εμφανίζεται στη μυθική προϊστορία του Λατίου ως πρώιμος βασιλιάς που υποδέχθηκε τον Κρόνο μετά την εκθρόνισή του από τον Δία. Έτσι εντάσσεται στον ευρύτερο ελληνικό μυθολογικό κύκλο χωρίς να ταυτίζεται με κάποια ελληνική θεότητα. Η σύνδεσή του με τις αρχές και η απουσία μυθολογικής γενεαλογίας τον οδήγησαν στη συσχέτισή του με την αρχή των πάντων

Ήταν το ανιμιστικό πνεύμα των θυρών (januae) και των αψίδων (jani). Ο Ιανός και η νύμφη Καμέση (εκ των Camenae, νυμφών του νερού) θεωρούνταν γονείς του Τιβερίου, του οποίου ο θάνατος μέσα ή δίπλα στον ποταμό Αλβούλα οδήγησε στη μετονομασία του σε Τίβερη.

Η λατρεία του Ιανού ανάγεται παραδοσιακά στην εποχή του Ρωμύλου και ακόμη παλαιότερα, πριν από την ίδια την ίδρυση της Ρώμης. Στη Ρώμη υπήρχαν πολλοί jani, δηλαδή τελετουργικές πύλες· συνήθως επρόκειτο για αυτόνομες κατασκευές που χρησιμοποιούνταν για συμβολικά ευοίωνα περάσματα και εξόδους. Ιδιαίτερη δεισιδαιμονία συνδεόταν με την αναχώρηση του ρωμαϊκού στρατού, καθώς υπήρχαν τυχεροί και άτυχοι τρόποι για να περάσει κανείς μέσα από έναν janus.

Ο πιο γνωστός janus της Ρώμης ήταν ο Ιανός Γέμινος (Janus Geminus), ένα ιερό αφιερωμένο στον Ιανό στη βόρεια πλευρά του Forum. Ήταν μια απλή, ορθογώνια χάλκινη κατασκευή με διπλές θύρες σε κάθε άκρο. Σύμφωνα με την παράδοση, οι πύλες του παρέμεναν ανοιχτές σε καιρό πολέμου και έκλειναν μόνο σε καιρό ειρήνης. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Λίβιος, οι πύλες αυτές έκλεισαν μόλις δύο φορές σε όλη την περίοδο από τον Νουμά Πομπίλιο έως τον Αύγουστο.

Πολλοί μελετητές θεωρούν τον Ιανό θεό όλων των αρχών και πιστεύουν ότι η σύνδεσή του με τις θύρες προέρχεται από αυτήν την ιδιότητα. Ήταν ο πρώτος θεός που επικαλούνταν στις επίσημες τελετουργίες. Η αρχή της ημέρας, του μήνα και του έτους — τόσο στο ημερολόγιο όσο και στη γεωργία — ήταν αφιερωμένες σε εκείνον. Η γιορτή του, τα Αγώνια (Aeonium), τελούνταν στις 9 Ιανουαρίου. Εκτός από τη διπλή μορφή, σε ορισμένες περιπτώσεις παρουσιαζόταν και ως τετράμορφος, ως πνεύμα των τετραπλών διασταυρώσεων ή επειδή αντιστοιχούσε στις τέσσερις εποχές του έτους. Κάποιοι τον παρίσταναν να κρατά στο δεξί του χέρι ένα κλειδί, ως σύμβολο της αρχής και του ανοίγματος του έτους και ως άρχοντα της θύρας. Άλλοι πάλι τον απεικόνιζαν να σχηματίζει με το δεξί του χέρι τον αριθμό 300 και με το αριστερό τον αριθμό 65, που μαζί παρίσταναν τον αριθμό των ημερών του έτους· γι’ αυτό και σε κάποιες πηγές ερμηνεύεται ως Αἰωνάριος, δηλαδή πατέρας της αιωνιότητας (αἰών).

Ημερολογιακή Σημασία

Ο Μακρόβιος, παραπέμποντας παλαιότερους συγγραφείς όπως ο Κικέρων, αναφέρει ότι ο Ιανός και η Ντιάνα θεωρούνταν συμπληρωματικές θεότητες, συνδεδεμένες με τον Ήλιο και τη Σελήνη. Για τον λόγο αυτό δεχόταν πρώτοι τις θυσίες, καθώς συμβόλιζαν την αρχή κάθε κύκλου, ημέρας, μήνα και έτους.

Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, αυτή η αντίληψη έχει πολύ αρχαιότερες ρίζες. Σε προϊστορικούς ναούς της Μεσοποταμίας υπήρχαν δύο πύλες ευθυγραμμισμένες με τα ηλιοστάσια: το Χειμερινό και το Θερινό. Οι πύλες αυτές λειτουργούσαν ως κοσμικές πύλες, ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, τη ζωή και τη φθορά.

Από αυτή τη συμβολική διάταξη γεννήθηκε η εικόνα μιας διπλής θεότητας: από τη μία πλευρά το φθαρτό και θνητό, από την άλλη το φωτεινό και αθάνατο. Στον Μεσαίωνα η ιδέα αυτή αποδόθηκε εικαστικά ως μορφή με δύο κεφάλια που κοιτούν σε αντίθετες κατευθύνσεις. 

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Ιανός δεν είναι απλώς θεός των θυρών, αλλά η ίδια η πύλη του χρόνου. Γι’ αυτό και ο βασιλιάς Νουμάς Πομπίλιος έδωσε το όνομά του στον πρώτο μήνα του έτους.

Θρησκευτική Λατρεία

«Πατέρα Ιανέ, προστάτη Ιανέ, δικέφαλε, δίμορφε θεέ,
Ω σοφέ δημιουργέ των πάντων, ω  πρώτη αρχή των θεών,
Για τον οποίο τα κατώφλια τρίζουν, για τον οποίο οι μεντεσέδες ηχούν,
Για τον οποίο χρυσά μάνταλα του κόσμου βροντούν καθώς ανοίγουν!»

Iāne pater, Iāne tuēns, dīve biceps bifōrmis,
ō cate rērum sator, ō prīncipium deōrum
strīdula cui līmina, cui cardineī tumultūs,
cui reserāta mūgiunt aurea claustra mundī.

Αυτός ο σύντομος ύμνος από τον ποιητή του 3ου αιώνα μ.Χ. Septimius Serenus έχει διασωθεί μέσω του διδακτικού ποιήματος του Τερεντιανού Μαύρου για τη λατινική γραμματική (Περί Γραμμάτων, Συλλαβών και Μέτρων, 1893–1896).

Ο Ιανός ήταν διαρκώς παρών στη λατρεία. Για όποιον ακολουθούσε έστω και στοιχειωδώς τους καθιερωμένους ρωμαϊκούς τελετουργικούς κανόνες, ήταν αδύνατο να τον παραβλέψει. Κατοικούσε κυριολεκτικά στο πέρασμα: στο σημείο όπου το «μέσα» συναντά το «έξω». Κάθε είσοδος και κάθε έξοδος — του ανθρώπου, του φαγητού, της τύχης — περνούσε από τη σφαίρα του. Γι’ αυτό και η παρουσία του στο σπίτι ήταν απαραίτητη. Λατρευόταν ευρέως και αυτοτελώς, όπως μαρτυρούν τα πολυάριθμα σωζόμενα θυσιαστήρια αφιερωμένα σε αυτόν — συχνά ως ευχαριστία μετά την εκπλήρωση κάποιου αιτήματος.

Υπάρχει και μια ποιητική προσευχή (με κάποια κενά) σε μια επιγραφή γύρω στο 200 μ.Χ. Εδώ ο Ιανός δεν επικαλείται ως προς το δικό του όφελος, αλλά λειτουργεί ως μεσολαβητής προς τον Δία ο οποίος επικαλείται πριν από αυτόν:

«Πατέρα Ιανέ, εσύ που κλείνεις τους ουράνιους ναούς των θεών,
Εσύ που τους ανοίγεις όταν είναι κλειστοί, και τους ανοίγεις, και τους κλείνεις,
Δέξου αυτές τις προσευχές που σου εμπιστεύομαι σε αυτά τα νέα [βιβλία;],
Και πρόσφερε εύκολη πρόσβαση στον [θρόνο;] του Δία,
Που [φροντίζεις;] για τη Ρωμαϊκή πολιτεία και τον Λάτιο να [ανθήσουν;],
Και [δημιουργείς;] σταθερή και ακμάζουσα ειρήνη!»

Iāne pater, qui templa deum caelestia claudis,
clausa tua reseras et reserata seras,
[accipe] vota novis haec quae tibi mando l[ibellis]
et faciles aditus da Iovis ad s[olium]
qui rem Romanam Latiumque au[gescere curet]
et pacem stabilitam et viridem [faciat].

Υπάρχει άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς διεξαγόταν στην πράξη μια επίσημη τελετή με την πρώτη προσφορά προς τον Ιανό, από τον Κάτωνα τον Πρεσβύτερο στο έργο του Περί Γεωργίας (De Agricultura – 143), το οποίο περιλαμβάνει και οδηγίες και για άλλες τελετές, χωρίς τον Ιανό. Πριν τη συγκομιδή, οι Ρωμαίοι τελούσαν μια προκαταρκτική θυσία για να ευλογήσουν τη σοδειά και τον κόπο τους, προσφέροντας ένα θηλυκό χοιρίδιο στη Δήμητρα μαζί με βασικά προϊόντα όπως δίκοκκο σιτάρι, κριθάρι, φάβα και σπόρους. Πριν τη θυσία, πρόσφεραν λιβάνι και κρασί στον Ιανό, τον Δία και την Ήρα, ζητώντας την εύνοιά τους για το σπίτι και την οικογένεια.

Στη συνέχεια, έδιναν στον Ιανό έναν σωρό από προσφορές συνοδευόμενο από προσευχή, ενώ στον Δία θυσίαζαν έναν άρτο προσφοράς με παρόμοια προσευχή. Μετά πρόσφεραν κρασί και στους δύο και ολοκλήρωναν τη θυσία με το χοιρίδιο. Όταν τα σπλάχνα του ζώου διανέμονταν, οι προσφορές και οι προσευχές επαναλαμβάνονταν με τον ίδιο τρόπο, ενώ τα κατάλοιπα προσφέρονταν στη Δήμητρα.

Η τελετή αυτή εξασφάλιζε την ευλογία των θεών για την έναρξη του κύκλου της σοδειάς και ενίσχυε τη συνοχή και την προστασία της οικογένειας.

Ως θεός των μετασχηματισμών, ο Ιανός δεν περιορίζεται στον χώρο αλλά εκτείνεται στον κύκλο της ζωής: γέννηση και θάνατος, αρχή και τέλος. Καθώς υποδεχόμαστε το νέο έτος, ο Ιανός είναι η ιδανική μορφή για να τιμήσουμε: μια θεότητα που μας καθοδηγεί προς το μέλλον, ενώ ταυτόχρονα μας κρατά γειωμένους στα διδάγματα του παρελθόντος.

Σύγχρονη Ερμηνεία

Ο Carl Jung πρότεινε μια ιδιαίτερη οπτική για το φαινόμενο του μελλοντικού εαυτού. Σύμφωνα με τη θεωρία του, ο μελλοντικός εαυτός μας ήδη υπάρχει και προσπαθεί να εκδηλωθεί στο παρόν, καθοδηγώντας την προσοχή μας προς ό,τι μας ενδιαφέρει πραγματικά. Με άλλα λόγια, τα ενδιαφέροντα που ακολουθούμε συστηματικά διαμορφώνουν αυτό που τελικά γινόμαστε. Όταν νιώθουμε έντονη έλξη για κάτι στην καθημερινή ζωή μας, μπορεί να πρόκειται για τον μελλοντικό μας εαυτό που προσπαθεί να ζωντανέψει εδώ και τώρα.

Στη ζωή, η έλξη αυτή συχνά συμβαίνει ασυνείδητα. Δεν μπορούμε πάντα να εξηγήσουμε γιατί μας τραβάει ένα συγκεκριμένο πεδίο, γιατί ελκυόμαστε από κάποιους ανθρώπους ή τόπους, ή γιατί νιώθουμε την ανάγκη να εξερευνήσουμε κάτι ακόμη και αν φαίνεται ακατάλληλο ή επικίνδυνο. Η θεωρία αυτή υποδηλώνει ότι έχουμε περιορισμένο έλεγχο στο τι μας ενδιαφέρει πραγματικά, και εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι που καταπνίγουν τα πάθη τους ή φοβούνται να ακολουθήσουν την εσωτερική τους κλίση συχνά μένουν χωρίς ιδιαίτερο αντίκτυπο στη ζωή. Αντίθετα, όσοι παρακολουθούν αυτά που τους καλούν με προσοχή και προσήλωση, συχνά φτάνουν στην αριστεία.

Στο πλαίσιο αυτό, η φιλοσοφική έννοια του Ιανού — του θεού των θυρών, των κατωφλιών, της αρχής και του τέλους — αποκτά βαθύτερη ψυχολογική σημασία. Όπως ο Ιανός κοιτάζει προς τα πίσω και προς τα εμπρός, ενώνει το παρελθόν και το μέλλον σε μια ενιαία οπτική του χρόνου, έτσι και εμείς μπορούμε να ενσωματώσουμε τον παρελθόντα, τον παρόντα και τον μελλοντικό μας εαυτό. Κάθε θύρα που ανοίγει ή κλείνει αντιστοιχεί σε μια μεταβατική στιγμή: ένα μάθημα από το παρελθόν, μια ευκαιρία στο παρόν, μια δυνατότητα για το μέλλον.

Η διαδικασία αυτή είναι αντίστοιχη με την προσεκτική διαχείριση που προτείνει ο Jung στο έργο του για την ατομικοποίηση (ενσωμάτωση του συνειδητού με το ασυνείδητο) και τη σκιά: η ενσωμάτωση των “ασυνείδητων” ή καταπιεσμένων πλευρών μας δεν στοχεύει στο να γίνουμε τέλειοι, αλλά ολόκληροι. Με την τεχνική του διαλόγου με τον παρελθόντα και τον μελλοντικό εαυτό — μέσω ημερολογίου ή ενδοσκόπησης — μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις ανάγκες και τις ελπίδες του παρελθόντος, να ευχαριστήσουμε τις επιλογές και τις αντοχές μας, και να επιτρέψουμε στον μελλοντικό μας εαυτό να καθοδηγήσει τις αποφάσεις μας με σοφία.

Όπως οι Ρωμαίοι πρόσφεραν στον Ιανό λιβάνι και κρασί πριν από κάθε σημαντική ενέργεια, έτσι και εμείς μπορούμε να δημιουργήσουμε “ψυχολογικά τελετουργικά κατώφλια”: μικρές τελετές ή στιγμές προσοχής προς τον εαυτό μας, όπου αναγνωρίζουμε την ενότητα του χρόνου μέσα μας. Οι θύρες του Ιανού δεν είναι απλώς φυσικές, αλλά μεταφορικές: ανοίγουν το δρόμο για ενσυνείδητη δράση, συνδέοντας το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον σε μία συνοχή ζωής.

Με αυτόν τον τρόπο, γινόμαστε «ολοκληρωμένα όντα στο χρόνο»: όχι διασπασμένα, όχι κυνηγημένα από το παρελθόν ή φοβισμένα από το μέλλον, αλλά πλήρως παρόντα και ενεργά, καθοδηγούμενα από όλες τις εκδοχές του εαυτού μας. Το να ζούμε έτσι σημαίνει να θυμόμαστε σοφά, να δρούμε συνειδητά και να φανταζόμαστε με θάρρος — και, όπως ο Ιανός μας διδάσκει, να βλέπουμε και πίσω και μπροστά, ενώ περνάμε από τις δικές μας πύλες αλλαγής και μεταμόρφωσης.

Ένας προσωπικός συνειρμός…

Η πορεία μας πνευματικά και σωματικά στις πύλες του χρόνου μου θυμίζει την παραδοσιακή ιαπωνική τεχνική βάδισης suri-ashi — «ολισθηρά πόδια» ή «γλιστερό βήμα». Τα πέλματα παραμένουν στο πάτωμα, το σώμα χαμηλά, το κέντρο βάρους σταθερό· η κίνηση προέρχεται από τα ισχία, χωρίς κάθετη ταλάντωση ή απότομη μεταφορά βάρους. Στην ιαπωνική παράδοση το suri-ashi ενσωματώνει το mushin — νου χωρίς προσκόλληση, πλήρη συγκέντρωση και απουσία φόβου.

Στις πολεμικές τέχνες (Kendō, Jūdō, Aikidō, Karate-dō, Sumō), στα παραστατικά θεάματα (Nō, Kyōgen, Kabuki, Butoh) και σε τελετουργίες, το suri-ashi καλλιεργεί σταθερότητα, ετοιμότητα και συγκέντρωση, κρατώντας το σώμα πλήρως παρόν, ανοιχτό στο παρελθόν και το μέλλον.

Ψυχολογικά, εκφράζει μια κατάσταση αντίστοιχη με την ατομικοποίηση του Jung: το σώμα και ο νους συνεργάζονται στο παρόν, χωρίς να εγκλωβίζονται ή να προβάλλονται, ενώ η κίνηση συμβαίνει στο λεπτό όριο ακινησίας και δράσης, ενεργοποιώντας μνήμη και προσοχή χωρίς να καταναλώνεται ο χρόνος.

Το suri-ashi μπορεί να γίνεται για πάντα, σαν διαλογιστική βάδιση· η κίνηση δεν οδηγεί αλλού, αλλά είναι παρούσα διαρκώς, ενώ το σώμα γίνεται το παρόν και η βάδιση μέθοδος συνειδητοποίησης.

Περπατώντας με suri-ashi, είμαστε το τίποτα και ταυτόχρονα τα πάντα, αυτά που ήμασταν και αυτά που θα γίνουμε ή δε θα γίνουμε ποτέ. Είναι μια εξάσκηση της αντίληψης του χρόνου· η στιγμή που περπατάμε ανάμεσα σε ό,τι υπήρξε και σε ό,τι δεν έχει ακόμα γεννηθεί.

Επίλογος

Οι άνθρωποι έβλεπαν τον Ιανό ως φύλακα των περασμάτων, σημάδι αρχής και μετάβασης. Στο suri-ashi, το σώμα παραμένει γειωμένο, αλλά ανοιχτό σε κάθε κατεύθυνση· η κίνηση γίνεται αιώνια, αθόρυβη, διαλογιστική. Όπως σε μια ενσυνείδητη ψυχολογική ενσωμάτωση και εσωτερική ολοκλήρωση – όπως περιγράφονται από τον Jung – νους και σώμα ενώνονται στο παρόν, ενσωματώνοντας μνήμες και δυνατότητες, δημιουργώντας μια συνέχεια όπου παρελθόν, παρόν και μέλλον συνυπάρχουν. Είναι ένας δρόμος μέσα στον χρόνο, όπου η κίνηση δεν οδηγεί αλλού, αλλά μας αφήνει να είμαστε πλήρως εδώ, σε κάθε βήμα.

Ας είναι λοιπόν το νέο έτος ένας βηματισμός suri-ashi μέσα στη ζωή σας: κάθε βήμα αργό και συγκεντρωμένο, κάθε στιγμή πλήρως ενεργή, με τον νου ανοιχτό στις δυνατότητες που έρχονται και τις μνήμες που σας στηρίζουν· να βαδίζετε ειρηνικά ανάμεσα σε αυτό που ήσασταν, αυτό που είστε, και αυτό που μπορεί να γίνετε.

Πηγές:

• worldhistory.org: Janus
• britannica.com:   Janus, Roman God
• bambasbat.com: Janus, the two-faced God
• sartrix.wordpress.com: Janus (Ianos)
• medium.com: Extending Jung: Integrating Past and Future Selves to Deepen Consciousness
• kuramacalling.com: Carl Jung’s Idea of the Future Self
• Yuri Nonami: A Survey on Cultural Meaning of suri-ashi in Japan