Εαρινά στοιχειά και ξωτικά

Ο Απρίλης είναι ένα πολικό αντίστοιχο του Οκτώβρη. Είναι ο μήνας που μας οδηγεί στην Πρωτομαγιά και τη θρυλική της παραμονή, τη νύχτα της Βαλπουργίας, κατ’ αντιστοιχία του Samhain και του Halloween. Και τα δύο σημεία στον τροχό του έτους είναι από τις πιο καλά τεκμηριωμένες οριακές περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων ενεργοποιούνται μαγικές δυνάμεις και έχουν την τιμητική τους Αλλοκοσμικές οντότητες που σχετίζονται με τη γονιμότητα, τη βλάστηση, αλλά και με τον κίνδυνο που ελλοχεύει σε κάθε ανοικτή πύλη  ανάμεσα σε δύο κόσμους. Η συγκριτική λαογραφία και η ιστορία των θρησκειών έχουν μελετήσει εκτενώς αυτά τα φαινόμενα, ιδιαίτερα μέσα από έργα όπως του James George Frazer, του Mircea Eliade και του Carlo Ginzburg.

Κέλτικο Beltane

Στον κελτικό κόσμο, η γιορτή του Beltane αποτελεί ίσως το πιο καθαρό παράδειγμα. Οι πηγές, τόσο μεσαιωνικές όσο και νεότερες λαογραφικές καταγραφές από την Ιρλανδία και τη Σκωτία, περιγράφουν μια νύχτα όπου οι Aos Sí  κινούνται ελεύθερα. Πρόκειται για τις οντότητες που στη σύγχρονη γλώσσα αποκαλούνται fairies, αλλά στις ακαδημαϊκές μελέτες αντιμετωπίζονται ως επιβιώσεις προχριστιανικών πνευμάτων της γης. Το όνομά τους σημαίνει Λαός των τύμβων (sidhe) και θεωρούνται απόγονοι των Tuatha De Danann.

Οι άνθρωποι άναβαν φωτιές και περνούσαν ανάμεσα από αυτές, πρακτική που ερμηνεύεται ως αποτροπαϊκή και καθαρτική απέναντι σε αυτές τις δυνάμεις. Ο J. Frazer καταγράφει επανειλημμένως τη σύνδεση αυτών των Αλλοκοσμικών όντων με την επικινδυνότητα της γονιμοποιούς ενέργειας, η οποία είναι ταυτόχρονα ζωογόνος και απειλητική.

Walpurgisnacht

Στον γερμανικό και κεντροευρωπαϊκό χώρο, η νύχτα της παραμονής της Πρωτομαγιάς, Walpurgisnacht, συνδέεται με ένα διαφορετικό αλλά συγγενές σύνολο οντοτήτων. Οι πηγές από τον Μεσαίωνα έως και τη νεότερη εποχή, καθώς και η ανάλυση του Ginzburg, αναφέρουν ότι εκείνη τη νύχτα μάγισσες, δαιμονικές μορφές και πνεύματα της άγριας φύσης συγκεντρώνονται στο όρος Brocken στη Γερμανία. Εδώ η λαϊκή φαντασία συνοδεύεται και από ιστορικά τεκμήρια από δίκες μαγισσών, όπου η συγκεκριμένη νύχτα αναφέρεται ως ένα ιερό τους Sabbath. Οι μελετητές επισημαίνουν ότι πίσω από αυτές τις αφηγήσεις ενδέχεται να βρίσκονται παλαιότερες εκστατικές ή σαμανικές παραδόσεις που μετασχηματίστηκαν μέσα από τη χριστιανική δαιμονολογία.

Rusalki

Στον σλαβικό κόσμο, η περίοδος της άνοιξης, αν και δεν ταυτίζεται πάντα ακριβώς ημερολογιακά με την Πρωτομαγιά, συνδέεται με πνεύματα όπως οι Rusalki, γυναικείες υδάτινες οντότητες που εμφανίζονται την εποχή της βλάστησης. Η λαογραφική έρευνα, ιδιαίτερα σε ρωσικές και ουκρανικές πηγές του 19ου αιώνα, δείχνει ότι αυτές οι μορφές σχετίζονται με τη γονιμότητα των αγρών αλλά και με τον θάνατο και τον κίνδυνο, καθώς μπορούν να παρασύρουν τους ανθρώπους. Με την απερίγραπτη γοητεία τους.  Η διπλή αυτή φύση, ζωογόνος δύναμη και θανάσιμη απειλή, αποτελεί σταθερό μοτίβο στις ευρωπαϊκές εαρινές δοξασίες.

Greenman

Στη δυτική και κεντρική Ευρώπη εμφανίζονται επίσης μορφές που μπορούν κάλλιστα να θεωρηθούν και  προσωποποιήσεις της ίδιας της βλάστησης, όπως ο Green Man ή ο May King. Ο Mircea Eliade ερμηνεύει αυτές τις μορφές ως εκδηλώσεις της ιερότητας της φύσης και της αναγέννησης του χρόνου. Αντίστοιχα, ο Frazer τις εντάσσει σε ένα ευρύτερο μοτίβο θνησκόντων και ανασταινόμενων θεών της βλάστησης, όπου η δύναμη της ζωής προσωποποιείται και τελετουργικά ενσωματώνεται στην κοινότητα.

“He is the Green Man of the Spring Festival, the youthful exuberance of Nature, the Orphic Dionysus, the Fool of the Celtic tradition… He is the god of Laughter, the ecstasy of the liberated soul, who moves freely through all levels of being because he is not bound by any of them.”

(Aleister Crowley, The Book of Thoth, “The Fool”)

Vanir 

Στο πλαίσιο των ανοιξιάτικων και γονιμικών δυνάμεων της Ευρώπης, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι θεοί Vanir της σκανδιναβικής παράδοσης, όπως περιγράφονται στις πηγές της Παλαιάς Βόρειας γραμματείας, κυρίως στην Poetic Edda και την Prose Edda. Οι Vanir, σε αντίθεση με τους πολεμικούς Æsir, συνδέονται με τη γονιμότητα, τον πλούτο, τη σεξουαλικότητα και τη ζωτική δύναμη της φύσης. Κεντρικές μορφές όπως ο Freyr και η Freyja ενσαρκώνουν αυτή τη διάσταση, καθώς σχετίζονται άμεσα με την ευφορία της γης, τον ερωτισμό και τις κυκλικές ανανεώσεις της ζωής. Η ακαδημαϊκή έρευνα, όπως στο έργο του Hilda Ellis Davidson, έχει επισημάνει ότι οι Vanir πιθανόν αντανακλούν αρχαιότερα στρώματα λατρείας που συνδέονται με αγροτικές και χθόνιες θεότητες, οι οποίες ενσωματώθηκαν αργότερα στο σκανδιναβικό πάνθεο. Αν και οι λειτουργίες και οι ιδιότητές τους τους καθιστούν σαφώς συγκρίσιμους με τα ευρωπαϊκά πνεύματα της άνοιξης, καθώς εκφράζουν την ίδια κοσμολογική αρχή της αναγέννησης, της αφθονίας και της  ιερής ζωτικότητας της φύσης, η οποία εμπεριέχει γοητεία και κίνδυνο, είναι ενεργοί καθ’ όλη τη διάρκεια του ηλιακού έτους, απλώς θα λέγαμε πως την άνοιξη οργιάζουν κι αυτοί όπως ολάκερη η φύση.

Ένα στοιχείο που επιβεβαιώνεται διαπολιτισμικά από την ακαδημαϊκή έρευνα είναι ότι αυτή η περίοδος δεν ανήκει αποκλειστικά σε καλοπροαίρετα πνεύματα. Αντιθέτως, χαρακτηρίζεται από αυτό που οι ανθρωπολόγοι ονομάζουν liminality, δηλαδή μια κατάσταση όπου οι κανονικές δομές αναστέλλονται και επιτρέπεται η είσοδος του «άλλου». Σε αυτό το πλαίσιο, τα πνεύματα της φύσης, οι νεκροί, οι μάγισσες και οι κακόβουλες μορφές δεν είναι ξεχωριστές κατηγορίες αλλά εκφάνσεις μιας κοινής κοσμολογικής αντίληψης: ότι η άνοιξη ανοίγει ένα πέρασμα όπου η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν.

Η περίοδος της Πρωτομαγιά στην Ευρώπη δεν χαρακτηρίζεται από ένα συγκεκριμένο είδος Αλλοκοσμικών πλασμάτων, αλλά από μια συγκέντρωση ενεργών οντοτήτων του Αλλόκοσμου, οι οποίες συνδέονται με τη γονιμότητα, τη σεξουαλικότητα, τον θάνατο και την αναγέννηση. Αυτό που αλλάζει από περιοχή σε περιοχή είναι η μορφή και το όνομα· αυτό που παραμένει σταθερό είναι η εμπειρία μιας νύχτας όπου ο κόσμος γίνεται πιο διαπερατός και πιο ανοιχτός στις προκλήσεις της ζωής.

Πηγές:

• James George Frazer, The Golden Bough: A Study in Magic and Religion. London: Macmillan (διάφορες εκδόσεις, ιδίως abridged edition 1922)
• Mircea Eliade, Patterns in Comparative Religion. London: Sheed & Ward, 1958
• Mircea Eliade, The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt, Brace & World, 1959
• Carlo Ginzburg, Ecstasies: Deciphering the Witches’ Sabbath. Chicago: University of Chicago Press, 1991
• Y. Evans-Wentz, The Fairy-Faith in Celtic Countries. Oxford: Oxford University Press, 1911

• Linda J. Ivanits, Russian Folk Belief. Armonk, NY: M.E. Sharpe, 1989
• Alexander Afanasyev, Narodnye russkie skazki (Russian Fairy Tales). Moscow, 1855–1867 (πολλαπλοί τόμοι)
• Juliet Wood, The Celts: Life, Myth and Art. London: Thorsons, 2002
• Ronald Hutton, The Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain. Oxford: Oxford University Press, 1996