Ο κατηφές είναι από εκείνα τα λουλούδια που, πέρα από την ομορφιά τους, κουβαλούν έναν ιδιαίτερο συμβολισμό γύρω από τη μνήμη, τον θάνατο και τη σχέση των ζωντανών με τους νεκρούς. Ακριβώς αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο επέλεξα να σας τον παρουσιάσω μέσα στον Οκτώβρη. Στην ελληνική καθημερινότητα είναι ένα γνώριμο λουλούδι των αυλών και των κήπων, αλλά η παρουσία του στα κοιμητήρια και γύρω από τα μνήματα του δίνει μια διαφορετική διάσταση. Όπως συμβαίνει και με άλλα λουλούδια που φυτεύονται στους τάφους, η παρουσία του συνδέεται με τη φροντίδα του μνήματος και με την ανάγκη των ζωντανών να διατηρούν έναν δεσμό με εκείνους που έφυγαν.
Στην ελληνική παράδοση το φύτεμα λουλουδιών πάνω ή γύρω από ένα μνήμα μπορεί να ιδωθεί ως πράξη αγάπης και μνήμης, αλλά και ως ένας τρόπος να διατηρείται ο τάφος ζωντανός μέσα στον χρόνο. Ο κατηφές, με την έντονη ανθοφορία και το χαρακτηριστικό του χρώμα, έχει έτσι τη θέση του ανάμεσα στα φυτά που συναντά κανείς σε ελληνικά κοιμητήρια.
Το όμορφο αυτό μικρό λουλούδι έχει αποκτήσει διαφορετικές σημασίες από τον έναν πολιτισμό στον άλλο και η ιστορία του συνδέεται με τελετουργίες, θρησκευτικές προσφορές, ταφικά έθιμα και πρακτικές λαϊκής μαγείας. Για να παρακολουθήσει κανείς αυτή την ιστορία, χρειάζεται πρώτα να ξεχωρίσει τον κατηφέ από ένα άλλο φυτό που συχνά μπερδεύεται μαζί του: την καλέντουλα.
Ο κατηφές ανήκει στο γένος Tagetes, ενώ η καλέντουλα στο γένος Calendula. Είναι διαφορετικά φυτά και έχουν διαφορετική ιστορία. Η σύγχυση οφείλεται κυρίως στο αγγλικό marigold, μια ονομασία που χρησιμοποιείται για περισσότερα από ένα φυτά. Έτσι, πληροφορίες για την καλέντουλα πέρασαν σε βιβλία και ιστοσελίδες που αναφέρονται γενικά στα «marigolds» και στη συνέχεια αποδόθηκαν στον κατηφέ. Το αποτέλεσμα για τον σύγχρονο ερευνητή και πρακτικό είναι να συναντά αναφορές σε μαγικές ιδιότητες και λαογραφικά στοιχεία που στην πραγματικότητα ανήκουν σε διαφορετικό φυτό.
Η καλέντουλα έχει μακρά ευρωπαϊκή ιστορία. Στη λαϊκή βοτανολογία και στη μαγική παράδοση της Ευρώπης συνδέθηκε με τον ήλιο, την προστασία, τα όνειρα και την ερωτική μαντεία. Σε ορισμένες αγγλικές λαϊκές πρακτικές χρησιμοποιούνταν σε τελετουργίες που αφορούσαν τον μελλοντικό σύντροφο και τα όνειρα. Ο κατηφές, αντίθετα, δεν αποτελεί ευρωπαϊκό αυτοφυές φυτό. Τα είδη του γένους Tagetes προέρχονται από την αμερικανική ήπειρο και η παλαιότερη τελετουργική τους ιστορία πρέπει να αναζητηθεί εκεί.Πέρα από την τελετουργική του χρήση, διάφορα είδη κατηφέ είχαν θέση και στην παραδοσιακή βοτανοθεραπεία. Στο Μεξικό, ο Tagetes erecta χρησιμοποιήθηκε για προβλήματα του πεπτικού και του αναπνευστικού, για πυρετό και για ορισμένες δερματικές παθήσεις, ενώ παλαιότερες πηγές του αποδίδουν επίσης διουρητικές και εμμηναγωγές χρήσεις. Άλλα είδη του γένους έχουν ακόμη πιο χαρακτηριστική φαρμακευτική παράδοση. Το Tagetes lucida, γνωστό στο Μεξικό ως pericón, χρησιμοποιούνταν ως έγχυμα ή βάμμα για διάφορες νευρικές ενοχλήσεις, ενώ το αρωματικό Tagetes minuta είχε ευρεία χρήση στη Νότια Αμερική για πεπτικά προβλήματα και ως παραδοσιακό αντιδιαρροϊκό και αποχρεμπτικό. Οι χρήσεις αυτές ανήκουν στη λαϊκή και παραδοσιακή βοτανοθεραπεία και δεν σημαίνει ότι οι θεραπευτικές ιδιότητες έχουν αποδειχθεί για κάθε είδος ή για κάθε χρήση.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει ο κατηφές στους πολιτισμούς της Μεσοαμερικής. Οι λαοί της περιοχής χρησιμοποιούσαν διάφορα είδη Tagetes σε θρησκευτικές και τελετουργικές πρακτικές. Τα άνθη είχαν θέση στις προσφορές και στις τελετές, ενώ ορισμένα είδη χρησιμοποιούνταν και για άλλους σκοπούς μέσα στην παραδοσιακή γνώση των φυτών. Η σχέση του κατηφέ με τον θάνατο έγινε ιδιαίτερα έντονη στην παράδοση των Mexica και επιβίωσε, μετασχηματισμένη, στη σύγχρονη μεξικανική γιορτή της Día de los Muertos.
Ο πορτοκαλί Tagetes erecta, γνωστός ως cempasúchil, είναι σήμερα το χαρακτηριστικό λουλούδι της Ημέρας των Νεκρών. Τα άνθη τοποθετούνται στους βωμούς, στους τάφους και στις εισόδους των σπιτιών. Τα πέταλα σκορπίζονται στο έδαφος και σχηματίζουν διαδρομές που οδηγούν προς το σημείο όπου έχει στηθεί ο βωμός- ofrenda. Σύμφωνα με τη λαϊκή αντίληψη, οι ψυχές των νεκρών επιστρέφουν κατά τις ημέρες της γιορτής και το έντονο χρώμα των πετάλων του λουλουδιού τους βοηθά να βρουν τον δρόμο προς τους ζωντανούς.
Η Día de los Muertos αντιμετωπίζει τον θάνατο με έναν ιδιαίτερο τρόπο: οι νεκροί δεν θεωρούνται οριστικά αποκομμένοι από την οικογένεια. Για ένα διάστημα επιστρέφουν συμβολικά στον οικείο κόσμο, όπου τους περιμένουν οι προσφορές, οι φωτογραφίες και τα αντικείμενα που συνδέονται με τη ζωή τους. Ο κατηφές συμμετέχει ενεργά σε αυτή την τελετουργία και τα πέταλά του λειτουργούν ως σημείο προσανατολισμού. Οι ζωντανοί φτιάχνουν ολόκληρα μονοπάτια από τα πέταλα του κατηφέ, με σκοπό το έντονο χρώμα τους να οδηγήσει τις ψυχές των αγαπημένων τους νεκρών με ασφάλεια κοντά τους, για όσο κρατάει ο ξεχωριστός αυτός εορτασμός.
Η σχέση του με τον ήλιο είναι επίσης σημαντική. Το έντονο χρυσοκίτρινο και πορτοκαλί χρώμα του συνέδεσε το λουλούδι με το ηλιακό φως και τη ζωτική δύναμη. Σε προκολομβιανές αντιλήψεις το cempasúchil είχε ήδη τελετουργική σημασία και η μεταγενέστερη παράδοση της Día de los Muertos διατήρησε μέρος αυτού του συμβολικού φορτίου. Το ίδιο λουλούδι μπορεί έτσι να συνδέει δύο φαινομενικά αντίθετες έννοιες: τον ήλιο και τον θάνατο, το φως και τη μνήμη των νεκρών.
Γύρω από το cempasúchil δημιουργήθηκαν επίσης λαϊκές ιστορίες και θρύλοι. Ένας από τους γνωστότερους αφηγείται την ιστορία της Xóchitl και του Huitzilin, δύο νέων που αγαπιούνται αλλά χωρίζονται από τον θάνατο. Η Xóchitl μεταμορφώνεται σε λουλούδι και ο αγαπημένος της, με τη μορφή κολιμπρί, επιστρέφει κοντά της. Ο θρύλος χρησιμοποιείται σήμερα για να εξηγήσει συμβολικά τη σχέση του λουλουδιού με τον έρωτα, την απώλεια και την επανένωση. Δεν αποτελεί ιστορική περιγραφή της προκολομβιανής θρησκείας, αλλά μέρος της νεότερης μυθολογικής παράδοσης γύρω από το cempasúchil.
Ο κατηφές απέκτησε διαφορετική θέση όταν έφτασε στην Ασία. Στην Ινδία, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται ευρύτατα σε θρησκευτικές προσφορές, σε γιρλάντες που προσφέρονται σε θεότητες, σε ναούς, γάμους και εορτασμούς. Το κίτρινο και πορτοκαλί άνθος έχει γίνει αναπόσπαστο μέρος πολλών θρησκευτικών τελετών. Εδώ ο συμβολισμός του δεν περιστρέφεται κυρίως γύρω από τον θάνατο, αλλά γύρω από την προσφορά, την ευλογία, την ευημερία και την καλή τύχη. Η διαφορετική αυτή χρήση δείχνει πόσο εύκολα ένα φυτό αποκτά νέο νόημα όταν περνά σε έναν άλλο πολιτισμό.
Στη νεότερη δυτική λαϊκή μαγεία χρειάζεται να γίνεται διάκριση ανάμεσα στον κατηφέ (Tagetes) και την καλέντουλα (Calendula officinalis). Πολλές από τις ευρωπαϊκές και αγγλικές μαγικές αναφορές που εμφανίζονται με την ονομασία marigold αφορούν στην πραγματικότητα την καλέντουλα. Η σύνδεσή της με τα όνειρα, την ερωτική μαντεία και ορισμένες πρακτικές προστασίας ανήκει κυρίως σε αυτή την ευρωπαϊκή παράδοση και δεν πρέπει να αποδίδεται χωρίς έλεγχο στον κατηφέ. Ο Tagetes, αντίθετα, έχει διαφορετική ιστορική διαδρομή: προέρχεται από την αμερικανική ήπειρο και οι παλαιότερες τελετουργικές χρήσεις του συνδέονται κυρίως με τους πολιτισμούς της Μεσοαμερικής. Οι σύγχρονες δυτικές αντιλήψεις για τον κατηφέ ως «ηλιακό», προστατευτικό ή τυχερό φυτό αποτελούν μεταγενέστερες μορφές folk magic και δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αρχαία ή ενιαία παράδοση.
Στην ελληνική παράδοση ο κατηφές δεν έχει τεκμηριωμένο αντίστοιχο τελετουργικό βάρος με αυτό που έχει στο Μεξικό. Η παρουσία του στα ελληνικά κοιμητήρια μπορεί να ενταχθεί στη γενικότερη πρακτική της φροντίδας των τάφων με λουλούδια και φυτά. Το μνήμα καθαρίζεται, στολίζεται και επισκέπτεται, ιδιαίτερα σε ημέρες μνήμης, και τα άνθη αποτελούν μέρος αυτής της φροντίδας. Δεν υπάρχουν όμως επαρκείς λόγοι για να παρουσιάσουμε τον κατηφέ ως ειδικό «μαγικό λουλούδι των νεκρών» της ελληνικής λαογραφίας. Η ιδιαίτερη σύνδεσή του με τους νεκρούς είναι πολύ ισχυρότερη και σαφώς τεκμηριωμένη στη μεξικανική παράδοση.
Η ιστορία του κατηφέ έχει ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν υπάρχει μία και μοναδική παράδοση που να τον εξηγεί. Το ίδιο γένος φυτών βρέθηκε σε διαφορετικούς πολιτισμούς και πήρε διαφορετικές θέσεις: στις προκολομβιανές τελετές της Αμερικής, στους βωμούς της Día de Muertos, στις θρησκευτικές προσφορές της Ινδίας και, πολύ αργότερα, στη σύγχρονη δυτική βοτανική μαγεία. Για να κατανοηθεί η «μαγεία» του κατηφέ, χρειάζεται επομένως να το δούμε πιο σφαιρικά.
Στο hoodoo η διάκριση ανάμεσα στον κατηφέ και την καλέντουλα έχει ιδιαίτερη σημασία επίσης, επειδή και εδώ τα δύο φυτά εμφανίζονται στις πηγές με την ονομασία marigold. Η καλέντουλα (Calendula officinalis), το παλαιότερο ευρωπαϊκό marigold, χρησιμοποιείται στο rootwork για προστασία και ιδιαίτερα σε εργασίες που αφορούν δικαστικές υποθέσεις και ευνοϊκή έκβαση. Ο κατηφές του γένους Tagetes εμφανίζεται σε διαφορετικό πλαίσιο: το μεξικανικό marigold συνδέεται με τη νεκρική παράδοση, τη λατρεία της Santa Muerte και, σε νεότερες πρακτικές folk magic, με προστατευτικές και πνευματικές εργασίες. Σε ορισμένες καταγραφές τα άνθη του χρησιμοποιούνται επίσης σε εργασίες για χρήματα ή μαντεία. Οι δύο παραδόσεις δεν πρέπει να συγχέονται μόνο και μόνο επειδή στα αγγλικά μοιράζονται το όνομα marigold.
Υπάρχει μάλον κάτι σχεδόν ειρωνικό στον κατηφέ. Σήμερα τον συναντάς τόσο εύκολα σε έναν κήπο ή σε μια γλάστρα, ώστε δύσκολα φαντάζεσαι πόσα διαφορετικά συμφραζόμενα μπορεί να κουβαλά ένα μάτσο από τα πορτοκαλί άνθη του. Έχει βρεθεί πάνω σε τάφους, σε βωμούς, σε γιρλάντες προσφορών, αλλά και μέσα σε πρακτικές που συνδέονται με την προστασία, την τύχη και τον κόσμο των πνευμάτων. Ένα λουλούδι που μοιάζει απολύτως καθημερινό έχει, λοιπόν, περάσει από χώρους και τελετουργίες που απέχουν πολύ από την εικόνα που έχουμε σήμερα γι’ αυτό. Και ίσως γι’ αυτό, την επόμενη φορά που θα τον δούμε ανθισμένο σε μια αυλή ή ένα μνήμα, να αξίζει μια δεύτερη ματιά.