Ο ζωγράφος στον οποίο δόθηκε η εντολή να ζωγραφίσει
Το 1911, βαθιά κάτω από την επιφάνεια της γης, στα ανθρακωρυχεία της βόρειας Γαλλίας, ένας τριανταπεντάχρονος ανθρακωρύχος άκουσε μια φωνή. Σύμφωνα με τη μεταγενέστερη μαρτυρία του Augustin Lesage, εργαζόταν μόνος σε μια στενή υπόγεια στοά όταν η φωνή ανακοίνωσε: «Μια μέρα θα γίνεις ζωγράφος». Εκείνη την εποχή, ο Lesage δεν είχε σχεδόν καμία σχέση με την τέχνη. Είχε γεννηθεί σε οικογένεια ανθρακωρύχων στο Saint-Pierre-lez-Auchel, στην περιοχή Pas-de-Calais, και είχε ακολουθήσει το επάγγελμα που αναμενόταν από αυτόν. Είχε λάβει ελάχιστη τυπική εκπαίδευση και καμία καλλιτεχνική κατάρτιση. Η επαφή του με τις καλές τέχνες περιοριζόταν, όπως λέγεται, σε μια επίσκεψη στο Palais des Beaux-Arts της Λιλ κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας. Ωστόσο, μέσα σε λίγα χρόνια, έμελλε να γίνει ένας από τους πιο αξιοσημείωτους «μεταδοτικούς» ζωγράφους (mediumistic painters) της Ευρώπης του εικοστού αιώνα. (museris.lausanne.ch)
Η ιστορία του Lesage θα μπορούσε εύκολα να εκληφθεί ως ένα εκκεντρικό περιστατικό από την ιστορία του Πνευματισμού. Όμως, οι πίνακές του απαιτούν μια πιο σύνθετη ερμηνεία. Μνημειώδεις, σχολαστικά συμμετρικοί και γεμάτοι περίπλοκες αρχιτεκτονικές, βοτανικές και γεωμετρικές μορφές, καταλαμβάνουν μια ασταθή θέση ανάμεσα στη θρησκευτική ζωγραφική, το αποκρυφιστικό διάγραμμα, το οραματικό έργο τέχνης και την αφαίρεση. Αρχικά, ο Lesage δεν ισχυριζόταν ότι ήταν καλλιτέχνης που εξέφραζε τη δική του φαντασία. Το αντίθετο μάλιστα. Επέμενε ότι δεχόταν οδηγίες από πνεύματα. Το χέρι του ήταν ένα όργανο· οι πίνακες αποτελούσαν μορφές επικοινωνίας. Το παράδοξο που προκύπτει βρίσκεται στον πυρήνα του έργου του: όσο πιο έντονα αρνιόταν ο Lesage τη συμβατική καλλιτεχνική ιδιότητα του δημιουργού, τόσο πιο διακριτή γινόταν η καλλιτεχνική του γλώσσα. Συνεπώς, οι πίνακές του εγείρουν ένα ερώτημα που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του Πνευματισμού: τι συμβαίνει όταν ένας καλλιτέχνης αποποιείται εσκεμμένα την ιδιότητα του δημιουργού;
Από το ορυχείο στην Séance
Η μεταμόρφωση του Lesage ξεκίνησε με τη μυστηριώδη φωνή που άκουσε στο υπέδαφος. Αρκετούς μήνες αργότερα, άρχισε να ασχολείται με πρακτικές του πνευματισμού μαζί με συναδέλφους του μεταλλωρύχους. Κατά τη διάρκεια συνεδριών επικοινωνίας με πνεύματα, πειραματίστηκε με την αυτόματη γραφή και έλαβε μηνύματα που φαινομενικά επιβεβαίωναν την πρόβλεψη που είχε ακούσει στο ορυχείο. Σύμφωνα με μαρτυρίες που καταγράφηκαν από το Institut Métapsychique International και τον ερευνητή παραψυχολογικών φαινομένων Eugène Osty, τα μηνύματα τον παρότρυναν να σχεδιάσει και, τελικά, να ζωγραφίσει. (metapsychique.org)
Συνεπώς, η μετάβαση από μεταλλωρύχος σε ζωγράφο δεν παρουσιάστηκε από τον Lesage ως προσωπική απόφαση. Ήταν μια εντολή. Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική. Ο Lesage δεν διαμόρφωσε καλλιτεχνική ταυτότητα μέσω των συμβατικών μηχανισμών της μοντέρνας τέχνης: ακαδημία, μαθητεία, καλλιτεχνικός κύκλος, μανιφέστο ή έκθεση. Η κλίση του προήλθε από αλλού. Αντιλαμβανόταν τον εαυτό του ως μέσο (medium) μέσω του οποίου μπορούσε να δράσει μια εξωτερική νοημοσύνη.
Τα πρώιμα σχέδιά του υπαγορεύτηκαν, κατά τα λεγόμενά του, από πνεύματα νεκρών, συμπεριλαμβανομένου του πνεύματος της μικρότερης αδελφής του, η οποία είχε πεθάνει σε ηλικία μόλις τριών ετών. Λίγο αργότερα, ξεκίνησε τον πρώτο του μνημειώδη πίνακα, επιφάνειας περίπου εννέα τετραγωνικών μέτρων. Εργάστηκε πάνω σε αυτόν από το 1912 έως το 1913, διαμορφώνοντας σταδιακά την εικόνα χωρίς να έχει προηγηθεί κάποιο συνολικό προπαρασκευαστικό προσχέδιο. (museris.lausanne.ch) Η κλίμακα είναι σημαντική. Για έναν καλλιτέχνη ουσιαστικά χωρίς επίσημη εκπαίδευση, η απόφαση να δημιουργήσει έργα μνημειώδους κλίμακας ήταν εξαιρετική. Ο Lesage δεν δημιουργούσε απλώς τυχαία πνευματιστικά σκαριφήματα. Δημιουργούσε περιβάλλοντα. Οι πίνακές του κατέληξαν να αποτελούν οπτικές αρχιτεκτονικές εξαιρετικής πολυπλοκότητας.
Ζωγραφίζοντας χωρίς να γνωρίζεις το τέλος
Μία από τις πιο αποκαλυπτικές πτυχές της μεθόδου του Lesage είναι η περιγραφή του τρόπου εργασίας του. Επέμενε επανειλημμένα ότι δεν γνώριζε πώς θα έμοιαζε ο ολοκληρωμένος πίνακας την ώρα που τον δημιουργούσε. Αντί να ξεκινά με μια πλήρως διαμορφωμένη σύνθεση, προχωρούσε σταδιακά, ανταποκρινόμενος σε οδηγίες που πίστευε ότι προέρχονταν από τους πνευματικούς του οδηγούς.
Η μέθοδος αυτή δημιουργεί μια παράδοξη ανατροπή της συμβατικής καλλιτεχνικής πρακτικής. Ο παραδοσιακός ζωγράφος συλλαμβάνει μια ιδέα και στη συνέχεια τη μετουσιώνει σε υλική μορφή. Ο Lesage υποστήριζε ότι η εικόνα υπήρχε ήδη κάπου αλλού. Το έργο του ήταν απλώς να την αποκαλύψει.
Αυτό καθιστά τους πίνακές του ιδιαίτερα ενδιαφέροντες όταν εξετάζονται παράλληλα με μεταγενέστερες ιδέες περί αυτόματης δημιουργίας. Ο σουρεαλιστικός αυτοματισμός επεδίωκε, με παρόμοιο τρόπο, να περιορίσει τη συνειδητή καλλιτεχνική παρέμβαση, επιτρέποντας στις εικόνες να αναδυθούν μέσα από διαδικασίες που υποτίθεται ότι δεν υπάκουαν σε ορθολογικές προθέσεις. Ωστόσο, η εξήγηση του Lesage διέφερε ριζικά. Η πηγή του δεν ήταν πρωτίστως το ασυνείδητο, αλλά ο κόσμος των πνευμάτων.
Η διάκριση αυτή δεν πρέπει να παραβλέπεται. Για τον Lesage, η παραίτηση από τον συνειδητό έλεγχο δεν σήμαινε είσοδο στο ψυχολογικό ασυνείδητο. Σήμαινε το να καταστεί κανείς δεκτικός σε μια άλλη νοημοσύνη. Το χέρι του μετατρεπόταν σε έναν τεχνολογικό δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ κόσμων. Το πινέλο γινόταν το μέσο μέσω του οποίου κάτι, θεωρούμενο ως εξωγενές, μπορούσε να εισέλθει στον υλικό κόσμο.
Η αρχιτεκτονική του αόρατου
Οι ώριμοι πίνακες του Lesage είναι άμεσα αναγνωρίσιμοι. Οι επιφάνειές τους είναι σχεδόν πλήρως καλυμμένες. Η συμμετρία κυριαρχεί στις συνθέσεις, δημιουργώντας συχνά έναν κεντρικό άξονα γύρω από τον οποίο ξεδιπλώνονται περίτεχνες δομές. Αρχιτεκτονικές προσόψεις, πύργοι, αψίδες, θόλοι, κίονες και διακοσμητικά πλαίσια συνυπάρχουν με μικροσκοπικές μορφές, λουλούδια, γεωμετρικά μοτίβα και διακοσμητικά σχήματα.
Οι πίνακες μπορούν να εκληφθούν ταυτόχρονα ως παλάτια, ναοί, μάνταλα και τεράστιες μηχανές. Η οπτική τους πυκνότητα είναι εντυπωσιακή, καθώς υπάρχει ελάχιστος κενός χώρος. Το βλέμμα έλκεται διαρκώς προς κάποια άλλη δομή. Ένα κεντρικό κτίριο μπορεί να περιλαμβάνει μικρότερα κτίρια· αυτές οι δομές περιέχουν αψίδες, παράθυρα και μορφές· τα αρχιτεκτονικά στοιχεία περιβάλλονται από διακοσμητικά μοτίβα που, με τη σειρά τους, περιέχουν μικρότερα μοτίβα. Το αποτέλεσμα είναι ένα οπτικό σύστημα στο οποίο ο μικρόκοσμος αναπαράγει διαρκώς τον μακρόκοσμο.
Αυτή η αναδρομική ιδιότητα προσδίδει στους πίνακες του Lesage τον σχεδόν μαθηματικό τους χαρακτήρα. Ωστόσο, δεν πρόκειται για μαθηματικά διαγράμματα. Προσεγγίζουν περισσότερο τη μορφή φαντασιακών κοσμολογιών. Η αρχιτεκτονική υποδηλώνει ότι το ίδιο το σύμπαν είναι δομημένο σύμφωνα με μια αόρατη τάξη και ότι η ζωγραφική ίσως να αποκαλύπτει αυτή την τάξη.
Η σύνδεση με την ιερή αρχιτεκτονική είναι, συνεπώς, ιδιαίτερα σημαντική. Οι συνθέσεις του Lesage ενσωματώνουν συχνά μορφές που παραπέμπουν σε εκκλησίες, ναούς και μνημειώδη θρησκευτικά οικοδομήματα, ενώ παράλληλα περιλαμβάνουν μοτίβα συνδεδεμένα με την αρχαία Αίγυπτο, τον Χριστιανισμό και τις ασιατικές παραδόσεις. Η έκθεση της περιόδου 2019–2020 με τίτλο *Esprit, es-tu là? Les peintres et les voix de l’au-delà* (Πνεύμα, είσαι εδώ; Οι ζωγράφοι και οι φωνές του επέκεινα) ανέδειξε ακριβώς αυτό το μείγμα χριστιανικών, ινδουιστικών, ανατολίτικων και αιγυπτιακών αναφορών στη γαλλική ζωγραφική που προέκυψε από τη μέντιουμ-καλλιτεχνική δημιουργία. (museemaillol.com)
Κατά συνέπεια, οι πίνακες του Lesage είναι δύσκολο να ταξινομηθούν πολιτισμικά. Φαίνεται να ανήκουν παντού. Αυτή η οικουμενικότητα αποτελούσε μέρος της πνευματικής τους φιλοδοξίας.
Η Αίγυπτος και το αρχαίο παρελθόν
Η Αίγυπτος απέκτησε ολοένα και μεγαλύτερη σημασία για τον Lesage κατά το μεταγενέστερο στάδιο της σταδιοδρομίας του. Το ενδιαφέρον του δεν ήταν απλώς αρχαιολογικό. Πίστευε ότι η έλξη που ένιωθε για την Αίγυπτο συνδεόταν με αναμνήσεις ή γνώσεις από προηγούμενες ενσαρκώσεις. Μαρτυρίες σχετικά με όσα είπε στον Eugène Osty περιγράφουν τον Lesage να φαντάζεται τον εαυτό του σε μια άλλη ύπαρξη, συνδεδεμένη με τις πυραμίδες και τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό. (askart.com)
Αυτή η πεποίθηση επηρέασε την καλλιτεχνική του δημιουργία. Μορφές με αιγυπτιακά χαρακτηριστικά, αρχιτεκτονικά σχήματα και ιερογλυφικά μοτίβα άρχισαν να εμφανίζονται όλο και συχνότερα στους πίνακές του. Οι συνθέσεις του θύμιζαν συχνά τεράστιους εσωτερικούς χώρους ναών, κατοικημένους από συμβολικές οντότητες.
Η αιγυπτιακή επιρροή είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική, καθώς η Αίγυπτος κατείχε σημαντική θέση στη φαντασιακή του ευρωπαϊκού αποκρυφισμού κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Η αρχαία Αίγυπτος είχε ταυτιστεί με την κρυμμένη σοφία, τη μύηση, το ιερατείο, την ιερή γεωμετρία και τη μυστική γνώση. Οι θιασώτες του αποκρυφισμού φαντάζονταν συχνά την Αίγυπτο όχι απλώς ως έναν ιστορικό πολιτισμό, αλλά ως θεματοφύλακα μιας αρχαίας εσωτερικής παράδοσης.
Ο Lesage συμμετείχε σε αυτό το ευρύτερο πολιτισμικό αφήγημα. Ωστόσο, η σχέση του με την Αίγυπτο ήταν πιο προσωπική. Δεν περιοριζόταν στην απλή οικειοποίηση της αιγυπτιακής εικονογραφίας ως ενός εξωτικού διακοσμητικού λεξιλογίου. Πίστευε ότι συνδεόταν πνευματικά με αυτήν. Το 1939 ταξίδεψε στην Αίγυπτο, μια εμπειρία που ενίσχυσε τη γοητεία που του ασκούσε ο πολιτισμός τον οποίο πίστευε ότι είχε συναντήσει σε προηγούμενες ζωές. (askart.com)
Κατά συνέπεια, οι πίνακές του αποκτούν μια σημασία που υπερβαίνει τις εκλεκτικιστικές συνθέσεις. Αποτελούν τεκμήρια μιας φαντασιακής πνευματικής γενεαλογίας.
Το Medium ως μηχανή
Ένας από τους πιο γόνιμους τρόπους για να κατανοήσουμε τον Lesage είναι να τον θεωρήσουμε ως ένα ανθρώπινο εργαλείο. Το Medium είναι, εξ ορισμού, κάτι που τοποθετείται ανάμεσα σε δύο πράγματα. Στον πνευματισμό, το Medium στέκεται ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς.
Ο Lesage επέκτεινε αυτή την έννοια στην καλλιτεχνική δημιουργία. Τοποθέτησε τον εαυτό του ανάμεσα στο αόρατο και το ορατό, ανάμεσα στο πνεύμα και την ύλη, ανάμεσα στην εντολή και την εκτέλεση. Το πινέλο έγινε το σημείο επαφής. Ο καμβάς έγινε η επιφάνεια υποδοχής. Ο πίνακας έγινε το μεταδιδόμενο μήνυμα.
Αυτό το μοντέλο καλλιτεχνικής δημιουργίας διαφέρει ριζικά από τη ρομαντική αντίληψη του καλλιτέχνη ως αυτόνομου ιδιοφυούς δημιουργού. Ο ρομαντικός καλλιτέχνης δημιουργεί αντλώντας από μια εσωτερική πηγή πρωτοτυπίας. Αντιθέτως, ο Lesage υποστήριζε ότι η πρωτοτυπία προερχόταν από αλλού. Η προσωπική του συμβολή ήταν η δεκτικότητα.
Αυτό δημιουργεί ένα εξαιρετικό παράδοξο. Οι πίνακές του είναι αναμφισβήτητα «έργα του Lesage», ωστόσο ο ίδιος αρνιόταν επανειλημμένα ότι αποτελούσαν αποκλειστικά δικά του δημιουργήματα. Όσο περισσότερο τόνιζε την εξωτερική πηγή, τόσο πιο έντονα αναδυόταν η ατομική του εικαστική ταυτότητα.
Αυτή η αντίφαση δεν έχει διαφύγει της προσοχής μεταγενέστερων ιστορικών της τέχνης. Το Κέντρο Πομπιντού (Centre Pompidou), αναλύοντας έναν πίνακα του Lesage του 1927, παρουσιάζει την ερμηνεία του Michel Thévoz, σύμφωνα με την οποία η ιδιότητα του μέσου θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα είδος «πνευματικού άλλοθι»: για κάποιον με το κοινωνικό υπόβαθρο του Lesage, ο ισχυρισμός ότι πνεύματα του έδιναν εντολή να ζωγραφίσει μπορούσε να καταστήσει κοινωνικά αποδεκτή την ,κατά τα άλλα απίθανη, επιθυμία του να γίνει καλλιτέχνης. (centrepompidou.fr)
Αυτή η ερμηνεία είναι προκλητική. Ίσως τα πνεύματα να μην ήταν απλώς υπερφυσικές οντότητες. Ίσως να παρείχαν επίσης στον Lesage την άδεια να γίνει καλλιτέχνης.
Η τέχνη ως πνευματικό άλλοθι
Η έννοια του «πνευματικού άλλοθι» αξίζει μεγαλύτερης προσοχής. Ο Lesage ήταν ανθρακωρύχος, προερχόμενος από την εργατική τάξη, σε μια κοινωνία όπου η καλλιτεχνική δημιουργία συνδεόταν άρρηκτα με συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις και θεσμούς. Η μετάβαση στο επάγγελμα του ζωγράφου δεν αποτελούσε μια αυτονόητη επιλογή σταδιοδρομίας.
Το να δηλώσει κανείς, χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις, «θέλω να γίνω καλλιτέχνης», θα μπορούσε να φαντάζει παράλογο. Αντιθέτως, η δήλωση «τα πνεύματα μου είπαν ότι πρέπει να ζωγραφίσω» δημιουργεί ένα εντελώς διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο. Η ευθύνη μετατοπίζεται αλλού. Ο Lesage δεν επικαλείται καλλιτεχνική φιλοδοξία· επιτελεί μια αποστολή.
Αυτό δεν αναιρεί απαραίτητα τις πνευματιστικές του πεποιθήσεις. Οι δύο εξηγήσεις μπορούν να συνυπάρχουν. Είναι πιθανό ο Lesage να πίστευε ειλικρινά στα πνεύματα, βρίσκοντας ταυτόχρονα στον πνευματισμό ένα πλαίσιο που καθιστούσε την καλλιτεχνική δραστηριότητα εφικτή, τόσο σε ψυχολογικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.
Στην πραγματικότητα, η διάκριση μεταξύ πεποίθησης και λειτουργίας ίσως να μην είναι απαραίτητη. Μια πεποίθηση μπορεί να είναι ειλικρινής και, παράλληλα, να επιτελεί μια κοινωνική λειτουργία.
Αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της αποκρυφιστικής τέχνης γενικότερα. Τα εσωτεριστικά συστήματα παρέχουν συχνά στους καλλιτέχνες εναλλακτικά πρότυπα αυθεντίας. Αντί να εξαρτάται από την έγκριση ακαδημιών, κριτικών ή θεσμών, ο αποκρυφιστής καλλιτέχνης μπορεί να επικαλεστεί μια άλλη πηγή: την αποκάλυψη, τη μύηση, τα πνεύματα, τους αγγέλους, τους θεούς, τις πλανητικές νοημοσύνες ή τις κρυφές παραδόσεις.
Η αυθεντία του έργου τέχνης μετατοπίζεται από τον θεσμό στο αόρατο.
Ο Επιστημονικός Αποκρυφισμός
Η σταδιοδρομία του Lesage εξελίχθηκε επίσης σε μια περίοδο κατά την οποία ο πνευματισμός και η ψυχική έρευνα επιχειρούσαν να καθορίσουν τη σχέση τους με την επιστήμη. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην περίπτωσή του, καθώς οι ικανότητές του ως μέντιουμ δεν περιορίζονταν σε ιδιωτικές συνεδρίες.
Το Institut Métapsychique International (Διεθνές Ινστιτούτο Μεταψυχικής) στο Παρίσι έδειξε ενδιαφέρον για το πρόσωπό του. Ο Eugène Osty διεξήγαγε έρευνες σχετικά με την καλλιτεχνική πρακτική του Lesage και, το 1927, ο καλλιτέχνης δημιούργησε δημόσια έναν μεγάλο πίνακα εντός του ινστιτούτου, υπό την επίβλεψη ειδικών. Το έργο είχε διαστάσεις περίπου 3 επί 2,5 μέτρα. (metapsychique.org)
Η κατάσταση αυτή δημιουργεί μια συναρπαστική ανατροπή. Ο καλλιτέχνης του αποκρυφισμού μεταφέρθηκε σε ένα επιστημονικό περιβάλλον, ώστε η ίδια η αποκρυφιστική διαδικασία να καταστεί αντικείμενο έρευνας.
Το ερώτημα δεν ήταν πλέον απλώς: «Τι σημαίνει ο πίνακας;». Το ερώτημα έγινε: «Από πού προέρχεται ο πίνακας;».
Μήπως ο Lesage τον συνέθετε συνειδητά; Μήπως τον δημιουργούσε ασυνείδητα; Μήπως λάμβανε πληροφορίες από μια εξωτερική νοημοσύνη; Θα μπορούσε κάποιος παραφυσικός μηχανισμός να εξηγήσει τη διαδικασία;
Τα ερωτήματα αυτά δεν μπορούν να απαντηθούν από τους ίδιους τους πίνακες. Ωστόσο, η ύπαρξή τους δημιούργησε έναν χώρο όπου η τέχνη μετατράπηκε σε τεκμήριο —ή, τουλάχιστον, σε πιθανό πεδίο τεκμηρίωσης— για αόρατα φαινόμενα. Ο πίνακας μεταμορφώθηκε σε πείραμα.
Από τον Πνευματισμό στην Art Brut
Η μεταγενέστερη ταξινόμηση του Lesage στην ιστορία της τέχνης εισάγει μια ακόμη αντίφαση. Πλέον περιγράφεται συχνά ως καλλιτέχνης του Art Brut ή ως καλλιτέχνης «εκτός συστήματος» (outsider artist). Ο Jean Dubuffet, ο οποίος ανέπτυξε την έννοια του Art Brut, συμπεριέλαβε το έργο του Lesage στη συλλογή του από το 1948 και μετά. Οι πίνακές του εντάχθηκαν αργότερα στη συλλογή Collection de l’Art Brut στη Λωζάνη, όπου θεωρείται ένας από τους ιστορικά σημαντικούς «μεδιαμικούς» καλλιτέχνες (mediumistic artists) που εκπροσωπούνται εκεί. (en.wikipedia.org)
Η κατηγορία αυτή είναι χρήσιμη, αλλά και προβληματική. Το «Art Brut» αναδεικνύει παραδοσιακά μορφές καλλιτεχνικής δημιουργίας που αναπτύσσονται εκτός των καθιερωμένων πολιτισμικών θεσμών και της συμβατικής καλλιτεχνικής εκπαίδευσης. Ο Lesage ασφαλώς ανταποκρίνεται σε αυτή την περιγραφή.
Ωστόσο, οι πίνακές του δεν ήταν αποκομμένοι από το πολιτισμικό γίγνεσθαι. Ο ίδιος ασχολούνταν έντονα με τον πνευματισμό, τη θρησκευτική εικονογραφία, τις αποκρυφιστικές ιδέες, τον αιγυπτιακό συμβολισμό και την ευρύτερη πνευματική κουλτούρα της εποχής του. Παρουσίαζε τα έργα του δημόσια, συμμετείχε σε πνευματιστικά δίκτυα και τελικά προσέλκυσε το ενδιαφέρον του André Breton και άλλων προσωπικοτήτων της πρωτοπορίας. Η αναδρομική έκθεση του Musée Maillol για τους μεδιαμικούς ζωγράφους επισημαίνει ρητά ότι τα έργα του Lesage συλλέγονταν τόσο από τους σουρεαλιστές όσο και από τον Dubuffet. (museemaillol.com)
Συνεπώς, το να χαρακτηρίζουμε τον Lesage απλώς ως «outsider» ενδέχεται να συσκοτίσει τα δίκτυα εντός των οποίων πραγματικά δραστηριοποιούνταν. Βρισκόταν εκτός της ακαδημίας. Δεν βρισκόταν όμως εκτός του πολιτισμού.
Το πρόβλημα του Σουρεαλισμού
Η σχέση του Lesage με τον Σουρεαλισμό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Με μια πρώτη ματιά, η σύνδεση φαίνεται προφανής. Ο Σουρεαλισμός γοητευόταν από τον αυτοματισμό, τις καταστάσεις μεταβλητής συνείδησης, τα όνειρα, τον αποκρυφισμό και τις μεθόδους που αποσκοπούσαν στην παράκαμψη του ορθολογικού ελέγχου.
Ωστόσο, οι πνευματιστικοί πίνακες του Lesage προηγήθηκαν σημαντικού μέρους της επίσημης εξέλιξης του σουρεαλιστικού αυτοματισμού.
Η πρακτική του καταδεικνύει ότι η αυτόματη ή ακούσια δημιουργία εικόνων δεν γεννήθηκε αποκλειστικά στους κόλπους της πρωτοπορίας. Υπήρχαν ήδη παράλληλες παραδόσεις στους κύκλους του πνευματισμού.
Αυτό περιπλέκει τη συμβατική αφήγηση για τη μοντέρνα τέχνη. Η ιστορία της αφαίρεσης και του αυτοματισμού δεν μπορεί να διαχωριστεί πλήρως από τις αποκρυφιστικές και μεντιουμιστικές πρακτικές. Πολύ πριν οι ιδέες αυτές συνδεθούν με τη θεωρία της πρωτοπορίας, οι καλλιτέχνες πειραματίζονταν με την πιθανότητα οι εικόνες να πηγάζουν από κάπου πέρα από τη συνειδητή καλλιτεχνική πρόθεση.
Συνεπώς, η σημασία του Lesage δεν έγκειται στο ότι ήταν κρυφά σουρεαλιστής. Είναι σημαντικός επειδή αποδεικνύει ότι η ιστορία του καλλιτεχνικού αυτοματισμού είναι παλαιότερη, πιο παράξενη και πιο φορτισμένη πνευματικά απ’ ό,τι υποδηλώνει η καθιερωμένη μοντερνιστική αφήγηση.
Η Τελική Μεταμόρφωση
Ο Lesage συνέχισε να ζωγραφίζει επί δεκαετίες. Το έργο του αριθμούσε τελικά εκατοντάδες δημιουργίες, με τις εκτιμήσεις να κάνουν λόγο για περίπου οκτακόσιους πίνακες. Η πορεία του εξελίχθηκε από μικρά, μέντιουμικα σχέδια προς όλο και πιο περίτεχνες, μνημειώδεις συνθέσεις. (edlingallery.com)
Μέχρι τη δεκαετία του 1920, είχε καθιερωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εγκαταλείψει την εξόρυξη και να εργάζεται κυρίως ως καλλιτέχνης. Η μεταμόρφωση είναι αξιοσημείωτη. Ο μεταλλωρύχος που είχε εισέλθει στον υπόγειο κόσμο του άνθρακα, κατέληξε να γίνει ζωγράφος ενός άλλου είδους υπόγειου κόσμου: μιας φανταστικής πνευματικής αρχιτεκτονικής, κρυμμένης κάτω από την καθημερινή πραγματικότητα.
Το ορυχείο και η ζωγραφική αποτελούν, συνεπώς, ένα απροσδόκητο συμβολικό ζεύγος. Ο μεταλλωρύχος εξορύσσει ό,τι βρίσκεται κάτω από την ορατή επιφάνεια της γης. Ο μέντιουμικος ζωγράφος εξορύσσει ό,τι ο ίδιος πίστευε πως κρυβόταν κάτω από την ορατή επιφάνεια της πραγματικότητας.
Και οι δύο δραστηριότητες αποτελούν πράξεις αποκάλυψης. Η μία φέρνει τον άνθρακα στο φως. Η άλλη καθιστά ορατές αόρατες δομές.
Ο Augustin Lesage κατέχει μια από τις πιο παράξενες θέσεις στην τέχνη του εικοστού αιώνα. Ήταν ανθρακωρύχος που έγινε ζωγράφος επειδή, σύμφωνα με τη δική του μαρτυρία, μια φωνή τού είπε ότι θα γινόταν. Ήταν ένας αυτοδίδακτος καλλιτέχνης του οποίου τα έργα κατέληξαν σε σημαντικές συλλογές. Ήταν πνευματιστής και το έργο του κίνησε το ενδιαφέρον της επιστημονικής έρευνας. Ήταν ζωγράφος-μέμτιουμ (medium) που αργότερα αγκαλιάστηκε από το κίνημα της Art Brut. Και δημιούργησε πίνακες οι οποίοι, αν και βαθιά ριζωμένοι σε αποκρυφιστικές πεποιθήσεις, διαθέτουν μια εκπληκτικά εξελιγμένη εικαστική γλώσσα.
Η σημασία του έγκειται, τελικά, στην αστάθεια αυτών των κατηγοριών. Ο Lesage μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε τι ακριβώς είναι ένας αποκρυφιστής καλλιτέχνης. Δεν ήταν απλώς ένας καλλιτέχνης που απεικόνιζε υπερφυσικά θέματα. Δεν ζωγράφιζε φαντάσματα. Δεν διακοσμούσε απλώς καμβάδες με αποκρυφιστικά σύμβολα. Αντιθέτως, ο αποκρυφισμός αποτελούσε τη θεωρία του για την καλλιτεχνική δημιουργία.
Για τον Lesage, τα πνεύματα δεν αναπαρίσταντο απλώς στους πίνακες. Θεωρούνταν υπεύθυνα για την ύπαρξή τους. Αυτό καθιστά το έργο του θεμελιωδώς διαφορετικό από τη συμβολιστική ζωγραφική, όπου ο αποκρυφισμός μπορεί να λειτουργήσει ως θεματολογία, μεταφορά ή πνευματική επιρροή. Ο αποκρυφισμός του Lesage λειτουργούσε στο ίδιο το επίπεδο της δημιουργίας.
Ο πίνακας δεν αφορούσε απλώς έναν άλλον κόσμο. Θεωρούνταν ότι δημιουργήθηκε μέσα από την επαφή με αυτόν τον κόσμο. Το αν αποδέχεται κανείς αυτόν τον ισχυρισμό είναι, τελικά, δευτερεύουσας σημασίας μπροστά στις καλλιτεχνικές του συνέπειες. Ο Lesage ανέπτυξε μια εικαστική γλώσσα συμμετρίας, επανάληψης, αρχιτεκτονικής, διακόσμησης και ιερής εικονογραφίας, η οποία φαίνεται να αναζητά μια υποβόσκουσα κοσμική τάξη. Οι πίνακές του μοιάζουν να επιμένουν ότι η πραγματικότητα δεν είναι χαοτική αλλά δομημένη, ότι κάτω από την φαινομενικά τυχαία επιφάνεια της ύπαρξης κρύβεται μια τεράστια αρχιτεκτονική που περιμένει να αποκαλυφθεί.
Ίσως γι’ αυτό το έργο του παραμένει τόσο συναρπαστικό. Ο Lesage δεν ζωγράφισε το αόρατο ως μορφή. Το ζωγράφισε ως τάξη. Οι καμβάδες του υποδηλώνουν ότι το υπερφυσικό δεν χρειάζεται απαραίτητα κέρατα, φωτοστέφανα, δαίμονες ή αγγέλους. Μπορεί να εκδηλωθεί ως συμμετρία, αναδρομή, γεωμετρία και συγκλονιστική πολυπλοκότητα.
Ο αποκρυφισμός, στην τέχνη του Lesage, μετατρέπεται στην πεποίθηση ότι υπάρχει κάτι πίσω από τις εμφανίσεις και ότι, κάπου ανάμεσα στο χέρι του καλλιτέχνη και την επιφάνεια του καμβά, αυτή η κρυμμένη τάξη μπορεί να γίνει ορατή. Ο ανθρακωρύχος κατέβηκε στο σκοτάδι. Ο ζωγράφος εμφανίστηκε ισχυριζόμενος ότι είχε ανακαλύψει έναν άλλον κόσμο εκεί. Και μετά πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του προσπαθώντας να τον ζωγραφίσει.
Πηγές:
- Centre Pompidou. (2021). Augustin Lesage, Sans titre, 1927. Centre national d’art et de culture Georges-Pompidou. (centrepompidou.fr)
- Faupin, S., & Boulanger, C. (Curators). (2019–2020). Esprit, es-tu là? Les peintres et les voix de l’au-delà [Exhibition]. LaM, Lille Métropole Musée d’art moderne, d’art contemporain et d’art brut; Musée Maillol. (museemaillol.com)
- Institut Métapsychique International. (2008). Augustin Lesage, un peintre… mineur. Institut Métapsychique International. (metapsychique.org)
- LaM,Lille Métropole Musée d’art moderne, d’art contemporain et d’art brut. (n.d.). Augustin Lesage. LaM. (musee-lam.fr)
- Osty, E. (1928). M. Augustin Lesage, peintre sans avoir appris. Revue Métapsychique, 1.
- Thévoz, M. (1975). Art brut. Skira.
- Wright, B. (Ed.). (2020). Esprit, es-tu là? Les peintres et les voix de l’au-delà. Beaux Arts Éditions.