Ο ιερός δεσμός

Από την αυγή της ιστορίας της ανθρωπότητας υπήρξαν, και προφανώς υπάρχουν ακόμα, άνδρες και γυναίκες που είτε κατά τύχη, είτε εξαιτίας κάποιας ενδογενούς ιδιαιτερότητας τους, κατάφεραν ν’ αναπτύξουν ασυνήθιστες και πολύ στενές σχέσεις με ζώα που δεν έχουν υποταχτεί στο ζυγό του επιθετικού πολιτισμού μας. Σχετικές αφηγήσεις αφθονούν στις παραδόσεις όλων των λαών του κόσμου. Επιπρόσθετα, πολλά ζώα έχουν δράσει ως βοηθοί ή και ως σωτήρες ανθρώπων οι οποίοι χαρακτηρίστηκαν «ασυνήθιστοι» από τον κοινωνικό τους περίγυρο: Δηλαδή, ανθρώπων των οποίων η συμπεριφορά και οι πράξεις παρέκκλιναν του συνηθισμένου και άφησαν πίσω τους ένα πολιτιστικό  αποτύπωμα που επιβίωσε στο πέρασμα του χρόνου.

Ξεχωριστοί άνθρωποι σε ξεχωριστές σχέσεις με τα ζώα

Στην χριστιανική παράδοση, μια ενδεικτική περίπτωση αφορά τον Αγγλοσάξονα μοναχό και μετέπειτα άγιο Cuthbert που γεννήθηκε το 635 και πέθανε το 687 μετά χριστό και ο οποίος τιμάται ως ο πρωτεργάτης της εξάπλωσης του χριστιανισμού στις περιοχές της Βόρειας Αγγλίας. Σύμφωνα λοιπόν με κάποιες ιστορίες που μεταδόθηκαν αρχικά από στόμα σε στόμα, κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη νήσο Inner Farne όπου ασκήτευε, μια μέρα, καθώς έβγαινε από ένα μπάνιο που έκανε στην παγωμένη θάλασσα του Βορρά και προτού αρχίσει να προσεύχεται, μαζεύτηκε γύρω του ένα κοπάδι από ενυδρίδες οι οποίες άρχισαν να τον ζεσταίνουν με την ανάσα τους και να τον στεγνώνουν με τη γούνα τους. Άλλες παραπλήσιες ιστορίες περιγράφουν εξίσου εντυπωσιακά περιστατικά, αυτή τη φορά ανθρώπινης ενσυναίσθησης προς τα ζώα: Ο φημισμένος Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης για παράδειγμα, έτρεφε μια πολύ βαθιά αγάπη για κάθε μορφή ζωής.  Έβλεπε όλα τα έμβια όντα ως παιδιά του Θεού, ως εκδηλώσεις της δημιουργικότητά του που αξίζουν το σεβασμό, την αγάπη και τη συμπόνια των ανθρώπων. Μια από τις πιο εμβληματικές ιστορίες που συνδέονται με την αγάπη του για τα ζώα είναι το «Κήρυγμα στα πουλιά»: Λέγεται ότι αντιμετώπιζε τα άγρια πουλιά ως το εκκλησίασμα του και πως εκείνα μαζεύονταν γύρω του για να ακούσουν το κήρυγμα του κάθε φορά που τα καλούσε. Μάλιστα, τον άκουγαν με μεγάλη προσοχή και σεβασμό, σαν να καταλάβαιναν αυτά που τους έλεγε.

Σύμφωνα με κάποια άλλη, εξίσου εντυπωσιακή ιστορία, ο περιπλανώμενος εκείνος Άγιος συνάντησε κάποτε έναν πελώριο και τρομερό λύκο που τρομοκρατούσε τους κατοίκους της πόλης Gubbio της Perugia. Αντί λοιπόν να καταφύγει στη βία, ο Άγιος Φραγκίσκος προτίμησε να προσεγγίσει τον λύκο με καλοσύνη και να τον πείσει να κάνει ειρήνη με τους κατοίκους της πόλης πράγμα που τελικά συνέβη. Έτσι λοιπόν δεν πρέπει να μας παραξενεύει το γεγονός πως μέχρι τις μέρες μας, ο Άγιος Φραγκίσκος διατηρεί ακόμα τον τίτλο του προστάτη όλων των ζώων και του παγκόσμιου οικολογικού κινήματος.   H Αγία Melangell, μια Ιρλανδή καλόγρια η οποία πέθανε το 590 μχ ήταν η κόρη ενός τοπικού βασιλιά που αντιτάχθηκε στην επιθυμία του πατέρα της και αρνήθηκε να παντρευτεί έναν αριστοκράτη της αυλής του. Δραπέτευσε λοιπόν απ’ το νησί της Ιρλανδίας και κατέφυγε στην περιοχή Powys της κεντρικής Ουαλίας όπου έζησε ως ερημίτισσα για τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια, αφιερωμένη στις προσευχές της.

Κάποια μέρα, ο Brochwel Yscythrog, ένας πρίγκηπας του Powys, καθώς κυνηγούσε έναν λαγό, βρέθηκε μπροστά σε μια πυκνή λόχμη όπου με μεγάλη του έκπληξη αντίκρισε μια γυναίκα υπερφυσικής ομορφιάς η οποία προσεύχονταν και που στην αγκαλιά της είχε αναζητήσει καταφύγιο το τρομοκρατημένο εκείνο ζωάκι. Η Melangell, αντιμετώπισε με μεγάλη γενναιότητα και αταραξία τα κυνηγόσκυλα του Brochwell τα οποία, αν και γαύγιζαν σαν δαιμονισμένα, για κάποιο μυστηριώδη λόγο αρνήθηκαν να την πλησιάσουν. Όταν ο Brochwel άκουσε τη ιστορία της, εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από την ψυχική της δύναμη που της χάρισε όλες τις γύρω γαίες, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν ως καταφύγια για όλους τους κατατρεγμένους ανθρώπους του βασιλείου του. Εκείνη έχτισε εκεί πέρα ένα αβαείο στο οποίο πέθανε πολλά χρόνια αργότερα, σε πολύ μεγάλη ηλικία.

Ο Άγιος Roch που έζησε τον 14 αιώνα μχ, από το 1348 μέχρι το 1379 μχ, αφιέρωσε τη ζωή του στη φροντίδα των ανθρώπων που είχαν αρρωστήσει από τη βουβωνική πανώλη που εκείνα τα χρόνια αποδεκάτιζε τον πληθυσμό της Ευρώπης. Τελικά, σύμφωνα με τον «Χρυσό θρύλο» ένα βιβλίο-συλλογή βιογραφιών αγίων, αρρώστησε και ο ίδιος και απομονώθηκε σ’ ένα δάσος περιμένοντας στωικά τον θάνατο. Η μοίρα είχε ωστόσο άλλα σχέδια για αυτόν: Ο σκύλος ενός ευγενή τον ανακάλυψε και τον θεράπευσε κάνοντάς του τακτικές επισκέψεις κατά τη διάρκεια των οποίων έγλυφε τις πληγές που είχε ανοίξει στο σώμα του η τρομερή αρρώστια. Επίσης, του έφερνε ψωμί για να τρέφεται. Ο Roch είναι μέχρι σήμερα προστάτης των σκύλων, των μοναχικών εργένηδων, των ανθρώπων απέναντι στις επιδημίες καθώς και όλων εκείνων που γεννήθηκαν με ειδικές ανάγκες ή που κατηγορούνται άδικα για εγκλήματα που δεν έχουν διαπράξει. Η δε μνήμη του αναβίωσε κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορονοϊού.   

Στην Βυζαντινή-ελληνοχριστιανική παράδοση αφθονούν πολλά παρόμοια παραδείγματα φιλόζωων Οσίων και Αγίων που βοηθούσαν ή που βοηθήθηκαν από ζώα: Για παράδειγμα, ο Όσιος Άτταλος ο Θαυματουργός του οποίου η μνήμη γιορτάζεται στις έξι Ιουνίου, ήταν τόσο πράος και αγαθός που τα πουλιά τον πλησίαζαν άφοβα κάθε πρωί ενώ ο Άγιος Βλάσιος που λέγεται πως ακόμα και στις μέρες μας θεραπεύει ανθρώπους και ζώα, ζούσε σε μια σπηλιά που υπάρχει ακόμα στις βόρειες ακτές του Αμβρακικού κόλπου, ανάμεσα σε άγρια ζώα που δεν τον είχαν πειράξει ποτέ. Ο Άγιος Θεόδωρος προστατεύει τα άλογα από τη βαρυχειμωνιά γιατί κάποτε, κατά τη διάρκεια ενός ιδιαίτερα σκληρού χειμώνα, συνάντησε ένα κοπάδι από άλογα που απελπισμένα από το κρύο και την πείνα, είχαν αποφασίσει να πέσουν μέσα σ’ ένα ποτάμι για να πνιγούν. Ευτυχώς ο Θεόδωρος κατάφερε να τα αποτρέψει από εκείνη την αυτοκαταστροφική πράξη και λίγες μέρες αργότερα η βαρυχειμωνιά πέρασε και ήρθε και πάλι η Άνοιξη με το παχύ χορτάρι.

O Άγιος Ελευθέριος ο Ιερομάρτυρας και Επίσκοπος Ιλλυρικού, επίσης ασκούσε μια ιδιαίτερη επίδραση στο ζωικό βασίλειο. Κατά τη διάρκεια του μαρτυρίου του ρίχθηκε ως τροφή σε ένα λάκκο με άγρια και πολύ πεινασμένα θηρία. Αυτά ωστόσο τον σεβάστηκαν και όχι μόνο δεν τον πείραξαν καθόλου αλλά κάθισαν ήσυχα δίπλα στα πόδια του σαν φιλικά κατοικίδια προς μεγάλη απογοήτευση όλων εκείνων που είχαν μαζευτεί γύρω από το λάκκο για να παρακολουθήσουν το μαρτύριό του.  Φυσικά, η ιδιαίτερη σχέση που μπορεί να υπάρξει ανάμεσα στους ιδιαίτερους ανθρώπους και στα ζώα δεν περιορίζεται στις χριστιανικές παραδόσεις: Ο Βούδας απεικονίζεται αρκετά συχνά με συντροφιά του μια κόμπρα που τον σκιάζει προστατευτικά.

O προφήτης Μωάμεθ, ο ιδρυτής της θρησκείας του Ισλάμ, έτρεφε μεγάλη αδυναμία στη γάτα του και την φερόταν με ιδιαίτερη στοργή:  Μια μέρα η Muezza, του τυχερό εκείνο αιλουροειδές, αποκοιμήθηκε πάνω στο πουκάμισο του προφήτη. Εκείνος, όταν έφτασε η στιγμή να ντυθεί για την ώρα της προσευχής, προκειμένου να μην ταράξει τον ύπνο της, προτίμησε να κόψει το μανίκι του πουκαμίσου του πάνω στο οποίο κοιμόταν.

Ο Rumi, ένας εμβληματικός μυστικιστής του Σουφισμού, χρησιμοποιούσε πολύ συχνά τα ζώα ως μεταφορές για να περιγράψει τη σχέση που πρέπει να καλλιεργεί ένας άνθρωπος με την έννοια της θεότητας. Συμβούλευε λοιπόν τους πιστούς του, να είναι «σαν τη γάτα, ολοζώντανη στο κυνήγι του ποντικού, η οποία δεν αναρωτιέται ποτέ ούτε αμφιβάλει για το σκοπό της». Έτσι και εκείνοι, δεν θα έπρεπε να αναρωτιόνται ποτέ αν υπάρχει θεός.

Αλλάζοντας κοσμοθέαση

Όλες αυτές οι αφηγήσεις μας υπενθυμίζουν κάποιες αλήθειες που τείνουμε να ξεχάσουμε, περιβεβλημένοι καθώς είμαστε από τα τεχνολογικά κουκούλια του σύγχρονου αστικού πολιτισμού. Καταρχήν, μας διδάσκουν ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πλούσια και παράξενη από οτιδήποτε μπορούν να συλλάβουν οι ατελείς αισθήσεις μας και να ερμηνεύσει το πεπερασμένο μυαλό μας. Κολυμπάμε μέσα σ’ έναν ωκεανό από ενέργειες και δυνάμεις που αδυνατούμε ν’ αντιληφθούμε, ένα γεγονός που επιβεβαιώνεται πλέον και από πολλές σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις.

Τα κριτήρια που καθορίζουν το τι είναι πραγματικό και τι όχι είναι εντελώς αυθαίρετα από τη φύση τους και επιφανειακά ενώ μετατρέπονται όλο και περισσότερο σ’ ένα τεχνητό υποπροϊόν της σύγχρονης μαζικής κουλτούρας. Η αυθαίρετη φύση των κριτηρίων που καθορίζουν την κοινά αποδεκτή πραγματικότητα είναι μια αλήθεια που είχαν ανακαλύψει από τα πανάρχαια χρόνια οι μυστικιστές όλων των πνευματικών σχολών και των ρευμάτων του κόσμου και η διαπίστωσή τους αυτή σίγουρα βασίζεται σε κάποια πολύ θεμελιώδη βιώματα. Κατά προέκταση, κάτι ανάλογο φαίνεται να συμβαίνει και στο χώρο των θρησκειών:  Ο Wayne Robert Teasdale, ένας καθολικός μοναχός που γεννήθηκε το 1945 και πέθανε το 2004 και ο οποίος πίστευε πολύ βαθιά στην δυνατότητα της αλληλοκατανόησης ανάμεσα στις διάφορες θρησκείες του σύγχρονου κόσμου, στο βιβλίο του The Mystic Heart, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι στον πυρήνα κάθε θρησκείας της ανθρωπότητας υπάρχει μια μυστικιστική πνευματικότητα η οποία υπερβαίνει τα δεδομένα του περιβάλλοντος που λαμβάνουμε με τις σωματικές αισθήσεις μας.

Ίσως λοιπόν τα ζώα με τα οποία συνυπάρχουμε σε αυτόν τον πλανήτη και τα οποία ερμηνεύουν το περιβάλλον τους κατά τρόπο ριζικά διαφορετικό από τον δικό μας, να αντιλαμβάνονται πράγματα που για μας είναι εντελώς ανύπαρκτα. Προς το παρόν, ήδη έχουμε αποδεχτεί το γεγονός ότι το κάθε ζωντανό πλάσμα βιώνει τον κόσμο με εντελώς διαφορετικούς τρόπους και πως ο κάθε ένας από αυτούς είναι απίστευτα ευφυής και αποτελεσματικός. Για παράδειγμα, οι νυχτερίδες και τα δελφίνια ελίσσονται στο περιβάλλον τους χρησιμοποιώντας το φαινόμενο του ήχου. Σχηματίζουν μέσα στα μυαλά τους τρισδιάστατες αναπαραστάσεις του χώρου μέσα στον οποίο κινούνται με βάση τους αντίλαλους των ηχητικών τους εκπομπών. Οι αρκούδες και οι τυφλοπόντικες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στην πολύ ανεπτυγμένη όσφρηση τους. Τα γατόψαρα κυριολεκτικά γεύονται τον κόσμο καθώς το σώμα τους είναι καλυμμένο με γευστικούς κάλυκες. Όλα αυτά τα όντα είναι δεκτικά σε πληροφορίες που εμείς είμαστε ανίκανοι να δούμε, ν’ ακούσουμε, να μυρίσουμε ή να γευτούμε.

Αν επιθυμούμε λοιπόν να δημιουργήσουμε μια ιερή σχέση με την ολότητα του σύμπαντος που μας περιβάλλει,  πρέπει αρχικά ν’ αναγνωρίσουμε αυτή την απίστευτη ποικιλομορφία των ερμηνευτικών μηχανισμών της πραγματικότητας. Και κυρίως, ν’ απαγκιστρωθούμε από την ανθρωποκεντρική μας οπτική. Γνωρίζουμε πια πολύ καλά ότι το σύμπαν δεν περιστρέφεται γύρω μας, ούτε υπάρχει για χάρη μας. H επιστήμη της γεωλογίας ας πούμε, μας διδάσκει ότι η Γη υπάρχει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια και ότι θα συνεχίσει να υπάρχει για ένα εξίσου μεγάλο χρονικό διάστημα μετά τον θάνατο και του τελευταίου ανθρώπου. Εξάλλου, ακόμα και σήμερα που διανύουμε το αποκορύφωμα του αντίκτυπου των δραστηριοτήτων μας πάνω στο γήινο οικοσύστημα, η ανθρωπότητα καταλαμβάνει ένα  μηδαμινό 0.01% του φάσματος της συνολικής ζωής που ανθίζει σ’ αυτόν τον πλανήτη.

Μια πολύ ανησυχητική συνέπεια της ανθρωποκεντρικής θεώρησης του κόσμου είναι το ότι οδηγούμαστε εξαιτίας της σε μια αυξανόμενη και αυτοκαταστροφική αποκοπή απ’ τον κόσμο της ζωής. Αυτό το γεγονός έχει πυροδοτήσει ένα έντονο ρεύμα ανησυχίας στα μυαλά πολλών σκεπτόμενων ανθρώπων και έχει γεννήσει μια τάση επιστροφής στη μυστικιστική μήτρα της γαίας. Έτσι λοιπόν, όλο και περισσότεροι άνδρες και γυναίκες αρχίζουν και εξερευνούν δάση, συγκεντρώνονται για να τιμήσουν την Νέα Σελήνη και διακηρύσσουν ότι «Η πνευματική τους πρακτική είναι η Φύση». Προσπαθούν να συνδεθούν με κάτι που είναι μεγαλύτερο από εκείνους τους ίδιους και προσπαθούν να βιώσουν μια μυστικιστική ενότητα με το σύμπαν που υπερβαίνει τις λέξεις και τις πεποιθήσεις τους.

Αυτή η εμπειρία ερμηνεύεται πολλές φορές ως μια κατάσταση επίγνωσης που βρίσκεται ανάμεσα στο ανθρώπινο και στη θεότητα. Ο Πέρσης λυρικός ποιητής του 14^ου αιώνα Hafez, το όνομα του οποίου σημαίνει «Ο απομνημονευτής» ή «ο φύλακας των μυστικών» και ο οποίος στο σημερινό Ιράν τιμάται ως ένας από τους πιο λαμπρούς εκπροσώπους της Περσικής λογοτεχνίας, έχει περιγράψει τη δική του μυστικιστική εμπειρία ως μια κατάσταση όπου μπορούσε ν’ ακούσει τη φωνή κάθε φυτού και κάθε ζώου καθώς και κάθε ήλιου και κάθε γαλαξία, να τραγουδά το όνομα «του αγαπημένου θεού». Άραγε τι θα βιώναμε όλοι μας αν καταφέρναμε να συμπεριλάβουμε το αποτέλεσμα του συνόλου των αντιληπτικών μηχανισμών της γήινης ζωής μέσα στο πνευματικό μας πεδίο;

Ίσως να βρισκόμαστε ήδη στο ξεκίνημα μιας τέτοιας διαδικασίας. Πολλοί επιστήμονες έχουν ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι δεν είναι τα μοναδικά πνευματικά όντα πάνω στη Γη. Ότι δεν είμαστε δηλαδή τα μοναδικά πλάσματα που έχουν τη δυνατότητα να βιώσουν πνευματικές εμπειρίες. Η Jane Goodall, μια σύγχρονη ζωολόγος που πέθανε πρόσφατα και εξειδικευόταν στη μελέτη των πρωτευόντων,  έζησε για πολλά χρόνια στην ζούγκλα με ομάδες από χιμπατζήδες. Στ’ απομνημονεύματά της που έχουν τον τίτλο «Reason for Hope»-«Λόγοι για να ελπίζουμε», περιγράφει μια μυστικιστική εμπειρία που βίωσε καθώς βρισκόταν στη ζούγκλα παρέα με μια τέτοια ομάδα πρωτευόντων:

«Χαμένη στο δέος που μου προκαλούσε η ομορφιά γύρω μου, ανακάλυψα ότι ο εαυτός μου με είχε εγκαταλείψει εντελώς. Εγώ και οι χιμπατζήδες, η Γη, τα δέντρα και ο αέρας, έμοιαζαν να συγχωνεύονται, να γίνονται ένα με την πνευματική δύναμη της ζωής. Ο αέρας ήταν γεμάτος με μια πουπουλένια συμφωνία, με το ασταμάτητο τραγούδι των πουλιών. Άκουσα καινούργιες συχνότητες στη μουσική τους καθώς και στις τραγουδιστές φωνές των εντόμων, νότες τόσο υψηλές και γλυκές που έμεινα κατάπληκτη. Σε μια έκλαμψη θέασης απέξω, γνώρισα το άχρονο και την σιωπηλή έκσταση και διαισθάνθηκα μια αλήθεια της οποίας η γνώση της συμβατικής επιστήμης δεν είναι παρά ένα ασήμαντο θραύσμα».

Η Goodall υποψιάζεται ότι εκτός από τους ανθρώπους, και οι χιμπατζήδες βιώνουν συναισθήματα δέους και θαυμασμού, έχοντας παρατηρήσει τον τρόπο με τον οποίο κινούνται ρυθμικά μπρος-πίσω κάθε φορά που βρίσκονται μπροστά σε μεγάλους καταρράκτες. Θα μπορούσαν λοιπόν οι χιμπατζήδες να έχουν πνευματικές εμπειρίες; Αν η πνευματικότητα μπορεί να οριστεί ως το υπαρξιακό παράγωγο μιας ψυχικής κατάστασης κατάνυξης, ως μια  αίσθηση του θαυμαστού και ως μια εμπειρία αυξημένης επίγνωσης και συμπαντικής αγάπης, γιατί όχι; Και αν μπορούσαμε να κάνουμε αυτή τη ερώτηση σε ολοφάνερα μη ανθρώπινα όντα, εκείνα θα περίγραφαν την εμπειρία τους ως σκυλίσια, γατίσια, ή ψαρίσια; Ή θα είχαν όλες αυτές οι εμπειρίες την ίδια υπερβατική φύση; Φυσικά δεν μπορούμε να ρωτήσουμε έναν χιμπατζή, ένα σκύλο, μια γάτα ή ένα ψάρι το τι ακριβώς είναι αυτή η μυστικιστική εμπειρία που έχει βιώσει. Αλλά αυτό δεν θα έπρεπε να μας ανησυχεί γιατί έτσι κι αλλιώς, το πιο κοινό χαρακτηριστικό των μυστικιστικών εμπειριών είναι το γεγονός ότι δεν μπορούν να περιγραφούν με λόγια.

Νευρολογικές έρευνες που έχουν διεξαχθεί πάνω στις πνευματικές εμπειρίες επιβεβαιώνουν το γεγονός ότι λαμβάνουν χώρα στα πιο αρχαία τμήματα των εγκεφάλων μας. Επομένως εμπειρίες που θεωρούνται μυστικιστικές ενδεχομένως βιώνονται και από άλλα ζώα με εγκεφαλικές δομές που είναι παρόμοιες με τις δικές μας όπως είναι τα άλογα, οι γάτες και οι σκύλοι. Φυσικά τα ζώα δεν έχουν καμία υποχρέωση να αποδείξουν κάτι τέτοιο σε εμάς. Δεν χρειάζονται την  άδεια μας για να όντα πνευματικά, θρησκευόμενα ή οτιδήποτε άλλο. Αλλά αυτό που χρειάζονται από εμάς είναι η αναγνώριση και ο σεβασμός μας. Ίσως έχει έρθει επιτέλους η ώρα να γίνουμε πιο ευγενικοί με όλα τα πλάσματα που μας περιβάλλουν. Όλες αυτές οι διαπιστώσεις μας οδηγούν σε κάποια επιπρόσθετα συναρπαστικά συμπεράσματα: Για παράδειγμα, οι σύγχρονοι αναζητητές πνευματικών εμπειριών τείνουν να είναι αρκετά άκαμπτοι με το σώμα τους καθώς προσπαθούν να τελειοποιήσουν τις σωστές στάσεις διαλογισμού, ή τη σωστή στάση της προσευχής. Αλλά γιατί να μην αποδεχτούμε την ζωική μας υπόσταση; Γιατί να μην προσπαθήσουμε να διαλογιστούμε σε μια στάση κουλουριάσματος που να μιμείται τη στάση του σώματος μιας γάτας;  Γιατί να μην προσευχηθούμε καθώς τρέχουμε σ’ έναν αγρό ή καθώς παραμένουμε φωλιασμένοι στα χαμηλότερα κλαδιά ενός δέντρου; 

Το κείμενο αυτό αποτελείται από αποσπάσματα του βιβλίου μου που κυκλοφορεί  προσεχώς από τις Εκδόσεις «Άλλωστε» και το οποίο έχει τον τίτλο «Το βλέμμα της κουκουβάγιας».

Αν ενδιαφέρεστε, μπορείτε να το βρείτε εδώ:  https://www.captainbook.gr/book/to-blemma-tis-koukoubagias-9786185761271