Παπαρούνα

Η παπαρούνα έχει σημαδέψει τους αγρούς με τις κατακόκκινες κηλίδες της, ομορφαίνοντας της Ελληνική ύπαιθρο όσο ποτέ! Αιώνιο σύμβολο του ύπνου, της λήθης αλλά και της μετάβασης μεταξύ των κόσμων. Με τα αιμάτινά της πέταλα και τη σύνδεσή της με το όπιο και τα όνειρα, η παπαρούνα συνδέει τον ύπνο και την εγρήγορση, τη ζωή και τον θάνατο, το παρόν και το αιώνιο άχρονο.
Στην αρχαία ελληνική Παράδοση, η παπαρούνα είναι ιερό φυτό της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Η Δήμητρα, σε αναζήτηση της χαμένης κόρης της, λέγεται πως έφερε παπαρούνες κοντά της για να βυθίσει τον εαυτό της σε ύπνο και να κατευνάσει τον πόνο της. Οι παπαρούνες φύτρωσαν εκεί όπου έπεσαν τα δάκρυά της ή εκεί όπου στάθηκε σιωπηλή. Η παπαρούνα επίσης σχετίζεται με τον Ύπνο και τον Θάνατο – θεότητες που στην ελληνική τέχνη απεικονίζονται συχνά να κρατούν παπαρούνες ή να στεφανώνονται με αυτές.

Στις λαϊκές παραδόσεις της Ευρώπης, η παπαρούνα θεωρείται φυτό που ανοίγει τις πύλες των ονείρων και φέρνει οράματα. Σε αγροτικές περιοχές, οι κόκκινες παπαρούνες που φύτρωναν ανάμεσα στα σιτηρά συνδέονταν με τη γυναικεία γονιμότητα και τον κύκλο των εποχών. Η παρουσία τους θεωρούταν καλοτυχία για τη νέα σοδειά, ενώ οι σπόροι τους τοποθετούνται σε φυλακτά για αφθονία και προστασία από κακόβουλες ενέργειες.

Η παπαρούνα στη λαϊκή μαγεία

Η Papaver somniferum είναι ένα από τα αρχαιότερα τελετουργικά και μαγικά φυτά της Μεσογείου και της Ευρώπης. Στη λαϊκή μαγεία, στα γριμόρια, στη βοτανολογία και στις αποκρυφιστικές παραδόσεις εμφανίζεται με πολλά ονόματα και συμβολισμούς, καθώς θεωρήθηκε φυτό ορίων, ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση, τη ζωή και τον θάνατο, το όνειρο και την έκσταση. Στην αρχαία Ελλάδα ήταν γνωστή κυρίως ως «Μήκων», ενώ από αυτήν τη λέξη προήλθε και το «μηκώνειον», όνομα παρασκευάσματος από τον γαλακτώδη χυμό της. Σε ορφικές και μυστικιστικές παραδόσεις συνδέθηκε με τη λήθη, τον ύπνο και τον Κάτω Κόσμο, ενώ συναντάται και με προσωνύμια όπως «υπνοφόρος μήκων» ή «άνθος της λήθης».

Στα λατινικά και μεσαιωνικά herbals εμφανίζεται ως Papaver, Papaver Somniferum, Soporiferum (εκείνο που φέρνει ύπνο) και Herba Somnia (βότανο των ονείρων). Στις αγγλοσαξονικές και λαϊκές μαγικές παραδόσεις συναντάται με ονόματα όπως Sleepwort, Dream Herb, Witches’ Seed, Flower of Sleep ή ακόμη και Widow’s Flower, λόγω της σχέσης της με το πένθος και τους νεκρούς. Η κόκκινη Papaver rhoeas, γνωστή και ως Corn Poppy, διαφοροποιήθηκε συμβολικά από την οπιοφόρο και συνδέθηκε περισσότερο με το αίμα, τη μνήμη, τη μάχη, τη θυσία και τις ψυχές των νεκρών.

Το άνθος του Μορφέα

Η παπαρούνα συνδέθηκε από πολύ νωρίς με τον ύπνο και τα όνειρα. Σε πολλές λαϊκές παραδόσεις οι σπόροι της τοποθετούνταν κάτω από το μαξιλάρι για προφητικά όνειρα ή για ήσυχο ύπνο, ενώ πίστευαν ότι μπορούσε να διευκολύνει την επαφή με τον κόσμο των πνευμάτων μέσα από το όνειρο. Για αυτό συνδέθηκε με τον Hypnos και τον Morpheus, οι οποίοι σε ελληνικές και ρωμαϊκές παραστάσεις εμφανίζονται συχνά να κρατούν ή να περιβάλλονται από παπαρούνες. Το άνθος έγινε έτσι «σφραγίδα του ονείρου».

Στάχυα και παπαρούνες

Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η σχέση της με τη θεά Δήμητρα. Σε αρχαίες παραστάσεις η Δήμητρα κρατά παπαρούνες μαζί με στάχυα, και το φυτό έγινε σύμβολο της γονιμότητας, της γυναικείας μήτρας, του πένθους, της καθόδου στον Κάτω Κόσμο αλλά και της επιστροφής της ζωής μετά τον θάνατο. Σε εσωτερικές ερμηνείες των Ελευσινίων Μυστηρίων θεωρήθηκε ως άνθος του μεταίχμιου, επειδή συμβόλιζε τη λήθη της παλιάς κατάστασης του εαυτού πριν από τη μύηση. Ορισμένοι μελετητές συνδέουν επίσης την παπαρούνα με τον χειμερινό ύπνο της γης και με το πένθος της Δήμητρας για την Περσεφόνη.

Ένα φυτό για μάγισσες

Στη δυτική αποκρυφιστική παράδοση η παπαρούνα θεωρήθηκε κυρίως σεληνιακό και κρόνιο φυτό, συνδεδεμένο με τη νύχτα, τη σιωπή, τη λήθη, τις μεταβατικές καταστάσεις συνείδησης και τις χθόνιες δυνάμεις. Ο Nicholas Culpeper στο The Complete Herbal τη συνδέει με τη Σελήνη και τις δυνάμεις του ύπνου, ενώ ο Heinrich Cornelius Agrippa στο Three Books of Occult Philosophy την εντάσσει στα φυτά των νυχτερινών και χθόνιων εργασιών. Στο Picatrix αναφέρονται φυτά που «φέρνουν τον νου κοντά στις εικόνες του αόρατου», και μεταγενέστεροι σχολιαστές ταύτισαν την παπαρούνα με αυτά τα ονειρικά και σεληνιακά βότανα.

Σε γριμόρια και λαϊκές μαγικές πρακτικές η παπαρούνα εμφανίζεται σε σακουλάκια ονείρων, θυμιάματα νύχτας, έλαια ύπνου, τελετές επικλήσεων πνευμάτων και προστατευτικές πράξεις για νεκροταφεία ή τόπους σκιών. Στη λαϊκή μαγεία της Αγγλίας και της Σκωτίας οι μάγισσες έβαζαν σπόρους παπαρούνας κάτω από το μαξιλάρι, μέσα σε κούκλες ύπνου ή σε φυλαχτά για προφητικά όνειρα.

Στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια και στη σλαβική παράδοση υπήρχε η πολύ διαδεδομένη δοξασία ότι οι παπαρουνόσποροι μπορούν να καθυστερήσουν πνεύματα, βρικόλακες ή κακόβουλες οντότητες, επειδή αυτά αναγκάζονται να τους μετρήσουν έναν-έναν. Για αυτό σκορπούσαν σπόρους σε κατώφλια, γύρω από τάφους, σε σταυροδρόμια ή έξω από σπίτια. Η ιδέα της «καταναγκαστικής μέτρησης» θεωρείται πανάρχαια και συνδέεται με τη διάσπαση της βούλησης των πνευμάτων.

Στην ελληνική λαογραφία η παπαρούνα είχε και αποτροπαϊκές χρήσεις. Σπόροι τοποθετούνταν σε φυλαχτά για το κακό μάτι ή για να ηρεμούν τα παιδιά, ενώ σε ορισμένα χωριά απέφευγαν να φέρνουν μεγάλες ποσότητες παπαρούνας μέσα στο σπίτι επειδή πίστευαν ότι βαραίνει ενεργειακά τον τόπο ή φέρνει μεγάλη σιωπή. Σε τελετουργικά ταφής της Ευρώπης χρησιμοποιούσαν πέταλα παπαρούνας σε τάφους ή φέρετρα ώστε ο νεκρός να κοιμάται ήσυχα.

Στη σύγχρονη occult και witchcraft παράδοση η παπαρούνα συνδέθηκε και με νυχτερινές θηλυκές μορφές όπως η Lilith, κυρίως μέσα από τον δυτικό αποκρυφισμό του 19ου και 20ού αιώνα. Εκεί θεωρήθηκε άνθος νυχτερινής επιθυμίας, ονειρικής σεξουαλικότητας, έκστασης και απαγορευμένης γνώσης. Σε ορισμένες σύγχρονες μαγικές πρακτικές χρησιμοποιούνται κόκκινες παπαρούνες σε τελετές σεληνιακής έκστασης, ονειρικής μαγείας  και εργασίες αφιερωμένες στη σκοτεινή θηλυκή αρχή.

Η παπαρούνα εμφανίζεται επίσης στις λεγόμενες αλοιφές πετάγματος των μαγισσών, δίπλα σε φυτά όπως Mandragora officinarum, Atropa belladonna και Hyoscyamus niger. Ιστορικά, οι σχετικές συνταγές είναι μίγμα πραγματικότητας, φόβου, λαϊκής φαντασίας και μεταγενέστερου εσωτερισμού, καθώς οι περισσότερες καταγραφές προέρχονται από δίκες μαγισσών και όχι από αυθεντικά βιβλία μαγισσών.  Παρ’ όλα αυτά, η παπαρούνα θεωρήθηκε το πιο ήπιο από αυτά τα φυτά και συνδέθηκε περισσότερο με ύπνο, όνειρο και σιωπηλή έκσταση παρά με παραλήρημα.

Στην hoodoo και rootwork παράδοση οι παπαρουνόσποροι χρησιμοποιούνται για σύγχυση, αποπροσανατολισμό και διάσπαση της σκέψης. Έριχναν σπόρους στο πέρασμα κάποιου ώστε να μη βρίσκει καθαρό δρόμο ο νους του. Παρόμοιες αντιλήψεις επιβίωσαν και στη λαϊκή ελληνική μαγεία, όπου η παπαρούνα χρησιμοποιήθηκε ως φυτό προστασίας, ηρεμίας και νεκρικής μνήμης.

Ο συμβολισμός της παπαρούνας

Στον εσωτερισμό του 19ου αιώνα, στον συμβολισμό των Ροδοσταύρων και στους προραφαηλίτες ζωγράφους, η παπαρούνα έγινε λουλούδι της έκστασης, της λήθης, του αισθησιασμού, του θανάτου και της ονειρικής θηλυκότητας. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η κόκκινη παπαρούνα καθιερώθηκε διεθνώς ως σύμβολο μνήμης των πεσόντων, λόγω των πεδίων γεμάτων παπαρούνες στη Φλάνδρα.

Από συμβολική και μαγική άποψη, η παπαρούνα θεωρείται φυτό της μετάβασης, της νύχτας, του ορίου, της σιωπής, της μύησης και του ονειρικού περάσματος. Συνδέεται με τα όνειρα, την προφητεία, τη λήθη, τη γονιμότητα, τη νεκρική επαφή, την ψυχική ηρεμία και τη μυστική γνώση. Για αυτό επέζησε τόσο έντονα στη μαγεία, στη λαογραφία, στην occult παράδοση και στη συλλογική φαντασία μέχρι σήμερα.

Η παπαρούνα, με τη φωτεινή, εύθραυστη όψη της, κρύβει μια σκοτεινή δύναμη, ένα αρχέτυπο της γλυκιάς λήθης. Συμβολίζει τη γοητεία του υποσυνείδητου, το κάλεσμα της εσωτερικής σιγής, τη μυστική γνώση που αναδύεται όταν το εγώ σιγεί.  Δεν είναι τυχαίο που το όπιο, παράγωγό ενός συγκεκριμένου είδους παπαρούνας, σχετίζεται με την ανακούφιση από τον πόνο αλλά και με τον εθισμό· η παπαρούνα φέρει μέσα της τόσο την ευλογία όσο και τη δοκιμασία.

Πηγές:

• De Materia Medica — Pedanius Dioscorides
• Naturalis Historia — Pliny the Elder
• The Complete Herbal — Nicholas Culpeper
• Three Books of Occult Philosophy — Heinrich Cornelius Agrippa
• Picatrix
• The Golden Bough — James George Frazer
• The Encyclopedia of Magical Herbs — Scott Cunningham
• The Woman’s Encyclopedia of Myths and Secrets — Barbara G. Walker
• Plants of the Gods — Richard Evans Schultes, Albert Hofmann
• Witchcraft Medicine — Claudia Müller-Ebeling
• The Greek Magical Papyri in Translation — Hans Dieter Betz
• The History of Magic and Experimental Science — Lynn Thorndike
• The Sacred Mushroom and the Cross — John Marco Allegro
• Dictionary of Symbolism — Jean Chevalier
• The White Goddess — Robert Graves
• Bulfinch’s Mythology — Thomas Bulfinch
• Greek Religion — Walter Burkert
• The Eleusinian Mysteries and Rites — Dudley Wright
• Encyclopedia of Spirits — Judika Illes
• Mastering Herbalism — Paul Huson