Foxglove, Foxglove,
What do you see?”
The cool green woodland,
The fat velvet bee;
Hey, Mr Bumble,
I’ve honey here for thee!
“Foxglove, Foxglove,
What see you now?”
The soft summer moonlight
On bracken, grass, and bough;
And all the fairies dancing
As only they know how.
Cecily M. Barker
Το άνθος αυτό εμείς το λέμε δακτυλίτιδα και αν η μετάφρασή του σημαίνει γάντι αλεπούς, σχετίζεται πολύ έντονα με τη δραστηριότητα των Fairies (αλλοκοσμικών πλασμάτων).
Η δακτυλίτιδα (Digitalis purpurea) έχει μια ιδιαίτερα έντονη παρουσία στη βρετανική και ιρλανδική λαογραφία που αφορά τις δοξασίες για τις νεραΐδες και τα ξωτικά. Η σχέση αυτή φαίνεται ήδη από τις παραδοσιακές ονομασίες της. Στην αγγλική παράδοση συναντώνται ονόματα όπως Fairy Gloves, Fairy Thimbles και Fairy Bells, ενώ στην ουαλική παράδοση καταγράφεται το menyg-ellyllon, δηλαδή «τα γάντια των ξωτικών». Στην Ιρλανδία απαντά επίσης η ονομασία fairy thimble, «δαχτυλήθρα των νεράιδων». Οι ονομασίες αυτές προέρχονται από την εμφάνιση των άνθεων, τα οποία μοιάζουν με μικροσκοπικά γάντια, δαχτυλήθρες ή καμπανάκια, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτουν κάτι πολύ σημαντικό: το φυτό είχε ενταχθεί στη λαϊκή φαντασία ως αντικείμενο και φυτό που ανήκε στον κόσμο των Fairies.
Οι δοξασίες της Δακτυλίτιδας
Υπάρχει μάλιστα η παράδοση ότι οι κηλίδες στο εσωτερικό των άνθεων αποτελούν τα σημάδια ή τα αποτυπώματα που άφησαν πάνω τους οι νεράιδες. Σε άλλες ιστορίες τα άνθη θεωρούνταν μικρά γάντια που φορούσαν οι ίδιες οι Fairies. Έτσι η δακτυλίτιδα δεν παρουσιάζεται απλώς ως ένα φυτό που αρέσει στις νεράιδες, αλλά ως ένα φυτό που φέρει πάνω του τα σημάδια και τα αντικείμενα του δικού τους κόσμου.
Η προέλευση της αγγλικής ονομασίας του foxglove είναι λιγότερο βέβαιη απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται. Η δημοφιλής εξήγηση ότι σημαίνει «γάντι της αλεπούς» συνδέεται με έναν παλιό θρύλο σύμφωνα με τον οποίο οι νεράιδες έδιναν τα άνθη στις αλεπούδες για να τα φορούν στα πόδια τους. Έτσι οι αλεπούδες μπορούσαν να πλησιάζουν αθόρυβα τα κοτέτσια και να κλέβουν κότες χωρίς να γίνονται αντιληπτές. Υπάρχει επίσης η θεωρία ότι το foxglove σχετιζόταν αρχικά με τις Fair Folk (του Καλού Λαού- δηλαδή τα ξωτικά) και ότι η ονομασία θα μπορούσε να έχει προκύψει από το folk’s glove, δηλαδή «το γάντι των Folk», όμως και αυτή η ερμηνεία παραμένει αμφισβητούμενη.
Η σχέση με τη μαγεία
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία για τη λαογραφία είναι ότι, ανεξάρτητα από την πραγματική ετυμολογία, η δακτυλίτιδα συνδέθηκε επανειλημμένα με αλεπούδες, νεράιδες και κρυφή κίνηση. Η εικόνα της αλεπούς που φορά τα άνθη στα πόδια της για να κινείται αθόρυβα προσθέτει στο φυτό έναν συμβολισμό που σχετίζεται με τη μυστικότητα, την εξαπάτηση και την ικανότητα να περνά κανείς απαρατήρητος.
Υπάρχει ξεκάθαρη λαογραφική σύνδεση της με τη λαϊκή μαγεία και τις μάγισες, η οποία φαίνεται και από ονομασίες όπως Witches’ Gloves και Witches’ Thimbles. Η παρουσία αυτών των ονομασιών δείχνει ότι το φυτό είχε ενταχθεί στη λαϊκή αντίληψη γύρω από τις μάγισσες και τη μαγεία, χωρίς όμως αυτό να αποδεικνύει από μόνο του συγκεκριμένη μαγική ή τελετουργική χρήση.
Στη σύγχρονη λαϊκή μαγεία, η δακτυλίτιδα μπορεί να αντιμετωπιστεί περισσότερο ως συμβολικό φυτό παρά ως βότανο που πρέπει να χρησιμοποιηθεί πρακτικά. Η σχέση της με τις Fair Folk, η επικίνδυνη φύση της και η ιστορική της σχέση με την ιατρική την κάνουν ιδιαίτερα κατάλληλη για συμβολισμούς γύρω από τα όρια, την προστασία, τον Αλλόκοσμο, τη γνώση που έχει κόστος και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη θεραπεία και στο δηλητήριο.
Η λαογραφία γύρω από τη δακτυλίτιδα δεν είναι μονόπλευρη. Σε κάποιες παραδόσεις εμφανίζεται ως φυτό που μπορεί να προστατεύσει από κακόβουλες επιρροές ή μαγγανείες, ενώ σε άλλες η σχέση της με τις Fair Folk και τον αόρατο κόσμο την κάνει κάτι που πρέπει να αντιμετωπίζεται με προσοχή. Αυτή η αντίφαση είναι χαρακτηριστική της λαϊκής αντίληψης για τις νεράιδες. Οι Fair Folk δεν ήταν απαραίτητα τα αθώα και καλοπροαίρετα πλάσματα που γνωρίζουμε από τη σύγχρονη παιδική φαντασία. Θα μπορούσαν να είναι καλοπροαίρετες, αλλά μπορούσαν επίσης να θεωρηθούν απρόβλεπτες, επικίνδυνες ή ακόμη και εχθρικές.
Γι’ αυτό η δακτυλίτιδα μπορεί να λειτουργεί στη λαογραφία ως ένα οριακό αντικείμενο. Είναι ένα φυτό που συνδέεται με έναν κόσμο που οι άνθρωποι σέβονται αλλά δεν θεωρούν απολύτως ασφαλή. Η παρουσία του μπορεί να διαβαστεί συμβολικά ως ένδειξη προστασίας, αλλά ταυτόχρονα ως υπενθύμιση ότι το όριο ανάμεσα στον ανθρώπινο κόσμο και στον κόσμο των Fair Folk δεν πρέπει να παραβιάζεται χωρίς γνώση και σεβασμό.
Η Δακτυλίτιδα στην ιατρική
Η διττότητα που της αποδίδει η λαογραφία υπάρχει πραγματικά στη βιολογία της. Η Digitalis είναι ένα εξαιρετικά δηλητηριώδες φυτό, αλλά παράλληλα έχει τεράστια ιστορική σημασία στην ιατρική. Οι καρδιοδραστικές γλυκοσίδες της δακτυλίτιδας επηρεάζουν άμεσα την καρδιά και οδήγησαν στην ανάπτυξη φαρμακευτικών παρασκευασμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ιστορικά για συγκεκριμένες καρδιακές παθήσεις.
Επομένως η ίδια ουσία μπορεί, ανάλογα με τη δόση και τον τρόπο χρήσης, να βρίσκεται ανάμεσα στη θεραπευτική δράση και στη δηλητηρίαση. Αυτό δεν σημαίνει ότι το φυτό είναι κατάλληλο για αυτοθεραπεία. Αντίθετα, η δακτυλίτιδα είναι από τα φυτά εκείνα όπου η απόσταση ανάμεσα στη φαρμακολογική δράση και στη σοβαρή δηλητηρίαση είναι επικίνδυνα μικρή. Όλα τα μέρη του φυτού θεωρούνται τοξικά και η κατάποσή του μπορεί να προκαλέσει σοβαρές καρδιακές διαταραχές.
Το άνθος των ορίων
Ακριβώς αυτή η πραγματική ιδιότητα κάνει τον συμβολισμό του ιδιαίτερα ισχυρό μέσα σε ένα μαγικό πλαίσιο. Η δακτυλίτιδα μπορεί να αντιπροσωπεύει τη γνώση που θεραπεύει όταν χρησιμοποιείται σωστά αλλά καταστρέφει όταν χρησιμοποιείται χωρίς γνώση. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα τόσο όμορφο λουλούδι συνδέθηκε παράλληλα με νεράιδες, μάγισσες, θεραπεία, δηλητήριο και θάνατο.
Όπως είναι διττή η φύση της επίδρασής του στη φυσιολογία μας έτσι γίνεται αντιληπτή η επίδραση της φύσης του και στον ψυχισμό μας. Στη λαογραφία θεωρείται από άλλους πως έχει προστατευτικές ιδιότητες απέναντι σε κακόβουλα αλλοκοσμικά πλάσματα και από άλλους πως μας εκθέτει σε μεγάλους κίνδυνους απέναντι στον κόσμο του αόρατου.
Είναι τόσοι οι θρύλοι και οι ιστορίες γύρω από αυτό ώστε μπορεί να διεκδικεί αδιαμφισβήτητα μια εξέχουσα θέση στη λίστα με τα πιο μαγικά φυτά. Εσείς αν το συναντήσετε το καλοκαίρι στην εξοχή να έχετε το νου σας για αερικά, ξωτικά και νεράιδες!
Πηγές:
- Herbs in History: Foxglove — Alain Touwaide & Emanuela Appetiti
- An Account of the Foxglove, and Some of its Medical Uses — William Withering
- Digitalis: is there a future for this classical ethnopharmacological remedy? — J. A. Aronson
- Cardiac glycosides: From ancient history through Withering’s foxglove to endogenous cardiac glycosides — K. H. G. Schoner & G. Scheiner-Bobis
- Foxglove — Frank J. Lepreau
- Encyclopaedia Britannica: Digitalis — Various contributors / Encyclopaedia Britannica