Πάντα αναρωτιόμουν γιατί αυτή η περίοδος είναι η αγαπημένη μου. Όταν η μέρα μικραίνει αισθητά, το απόγευμα σε πιάνει μια γλυκιά μελαγχολία και λαχταράς ένα ζεστό ρόφημα ενώ ανατριχιάζεις από τις πρώτες ψύχρες. Παρ’ όλο που το φθινόπωρο μου βγάζει στην επιφάνεια συνήθως προβληματισμούς, ελλείψεις και αυτο-αμφισβητήσεις, —ίσως λίγο εντονότερα σε σχέση με τον υπόλοιπο χρόνο— το απολαμβάνω όσο καμία άλλη εποχή. Ανέκαθεν νιώθω ότι αυτή τη στιγμή του χρόνου κλείνει μέσα μου κάτι για να ανοίξει χώρο σε κάτι άλλο.

Θυμάμαι πριν πολλά χρόνια είχα διαβάσει στο βιβλίο “Ξωτικά” του Ναούμ Θεοδοσιάδη (εκδόσεις Αρχέτυπο) μια θεωρία σχετικά με τον ετυμολογία των λέξεων esperanza (“ελπίδα” στα ισπανικά) κι εσπέρα (απόγευμα), τη σύνδεσή τους με τις Εσπερίδες, τον χαμένο μας Παράδεισο (μήλα, γαρ!) και την υπόσχεση για ελπίδα που μας προσφέρει η ανερχόμενη σκοτεινιά του δειλινού. Αυτό ερμήνευε έξοχα την τάση του να μου προξενεί χαρά η μαυρίλα.

Αργότερα το έψαξα και ετυμολογικά αλλά διαψεύστηκα οικτρά, διότι το ισπανικό esperanza προέρχεται από το Λατινικό sperare, ενώ το ελληνικό ἐσπέρα είναι πρωτοϊνδοευρωπαϊκό. Τυχαίνει να μοιάζουν επειδή το λατινικό -sper- και το ελληνικό -σπερ- συμπίπτουν φωνητικά, αλλά σημαίνουν εντελώς διαφορετικά πράγματα και προέρχονται από διαφορετικές ρίζες.

Ωστόσο, αυτός ο συμβολισμός —η ευδαιμονία που φέρνει το σκοτάδι— έμεινε βαθιά ριζωμένος μέσα μου, και θα τον αναλύσω επικαλούμενη μύθους και παραδόσεις που έχει δημιουργήσει η ανθρώπινη φύση και βούληση ανά τον κόσμο. 

Το Άγριο Κυνήγι

Αν και συνδέεται κυρίως με το Yule, το μυθικό Άγριο Κυνήγι ξεκινάει από τα μέσα Νοεμβρίου: Τα ουρλιαχτά των χειμωνιάτικων ανέμων συνηχούν με τον άγριο καλπασμό των αλόγων των πολεμιστών-φαντασμάτων, οι οποίοι σαρώνουν τους ουρανούς, μαζεύουν τις χαμένες ψυχές και το παγωμένο πέρασμά τους θολώνει τα όρια των ζωντανών και των νεκρών. Το συναντούμε στη Νορδική, Τευτονική, Κέλτικη, Αγγλοσαξονική, Γαλλική, και τη Σλαβική μυθολογία. Ανάλογα με την παράδοση αλλάζει και ο αρχηγός του, μπορεί να είναι ο Odin ή Wotan, ο Gwyn ap Nudd, ο Αρθούρος, o Hellequin (που μετά εξελίχτηκε στον γνωστό Αρλεκίνο!), η Perchta. Συμβολίζει την αδυσώπητη δύναμη της φύσης, την τιμωρία (μην τριγυρνάς διότι μπορεί να σε πιάσει το Κυνήγι!), τη συμμόρφωση στις δυνάμεις του χάους ή του νόμου, τη μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο αλλά και την αναγέννηση. Πρόκειται για έναν μύθο που μαγεύει τους ανθρώπους, διότι αποτυπώνει τον αρχέγονο και βαθύ φόβο τους απέναντι στους παντοδύναμους θεούς, τον θάνατο, αλλά και τις ίδιες τους τις πράξεις. Μέσω αυτού βλέπουν μια πιο άγρια, πιο καθαρή εκδοχή του εαυτού τους ενώ ο τρόμος γίνεται μέσο πνευματικής αναγέννησης.

Image by MythologyArt from Pixabay 

Μαιμακτήρια

Ο Μαιμακτηριών ήταν ο πέμπτος μήνας στο αττικό ημερολόγιο, αφιερωμένος στον Δία Μαιμάκτη, και περίπου αντιστοιχούσε στο χρονικό διάστημα 23 Οκτωβρίου – 22 Νοεμβρίου. Στην Αρχαία Αθήνα, τα Μαιμακτήρια τελούνταν το τελευταίο δεκαήμερο αυτού του μήνα ως επίκληση για έναν ήπιο χειμώνα. Η γιορτή ήταν αφιερωμένη στον Δία Μαιμάκτη, προσωνύμιο που σημαίνει “θυελλώδης” και “ταραχώδης”, θεό των ανέμων και των καταιγίδων. Οι Αθηναίοι προσέφεραν δεήσεις για να επικαλεστούν έναν Μειλίχιο Δία και πραγματοποιούνταν χοροί ανδρών στο θέατρο, οι οποίοι μεταμφιέζονταν σε Βάκχες, Νύμφες και Ώρες, πανηγυρίζοντας την έναρξη της χειμερινής περιόδου.

Σε επίπεδο συμβολισμού, τα Μαιμακτήρια εκφράζουν τον κύκλο της μετάβασης από τη φωτεινή στην σκοτεινή εποχή. Ο Δίας Μαιμάκτης ενσαρκώνει την άγρια και ασταθή δύναμη της φύσης, ενώ η επίκλησή του να γίνει Μειλίχιος αντιπροσωπεύει την προσπάθεια εξευμενισμού της θύελλας και αποκατάστασης της ισορροπίας. Η τελετουργία λειτουργούσε ως συλλογική προετοιμασία για τον χειμώνα, όπου η αναγνώριση και η συμφιλίωση με τη δύναμη του ανέμου και της καταιγίδας γίνεται μέσο κάθαρσης και εσωτερικής ανανέωσης.

Diwali – η Ινδική Γιορτή των Φώτων

Το Diwali γιορτάζεται κάθε χρόνο στα τέλη Οκτωβρίου ή τον Νοέμβριο, με κύρια ημέρα το Deepavali, κατά το Νέο Φεγγάρι του μήνα Kartik, και διαρκεί πέντε ημέρες. Το όνομα σημαίνει “σειρά από φώτα” και η γιορτή συμβολίζει τη νίκη του φωτός πάνω στο σκοτάδι, της γνώσης πάνω στην άγνοια και του καλού (Dharma) επί του κακού (Adharma). Οι εορτασμοί περιλαμβάνουν:

• Φωτισμοί diyas (μικρές λάμπες από πηλό με λάδι) γύρω από σπίτια και ναούς για να προσελκύσουν τη θεά Λάκσμι. Συμβολίζουν το φως που νικά τη σκιά — τόσο εξωτερικά (σκοτάδι της νύχτας) όσο και εσωτερικά (άγνοια, φόβος, κακοί λογισμοί). Επίσης συμβολίζουν το «εσωτερικό φως» του ανθρώπου — συνείδηση, πνευματικότητα, αυτογνωσία. 

• Πριν τη γιορτή, πραγματοποιείται καθαρισμός του σπιτιού, πλένονται οι χώροι και στολίζονται — συμβολικά “εξαγνίζεται” το παρελθόν. Τα σπίτια διακοσμούνται με Rangoli (διακοσμητικά σχέδια στην είσοδο με χρώματα) ρύζι ή πέταλα λουλουδιών για καλή τύχη. 

• Puja, το σύνολο των τελετών λατρείας που πραγματοποιούνται στο σπίτι ή στο ναό (περιλαμβάνουν τους φωτισμούς με diyas και τους στολισμούς με rangoli). Η πιο σημαντική τελετή είναι το Lakshmi Puja, αφιερωμένο στη θεά Lakshmi, θεά της αφθονίας, του φωτός και της ευημερίας. Συχνά συνδυάζεται και με τη λατρεία του Ganesha, του θεού της σοφίας και της αρχής των νέων κύκλων. Πλαισιώνονται και με κοινωνικές δραστηριότητες, όπως ανταλλαγή δώρων και εορτασμούς με οικογένεια και φίλους.

Το Diwali συνδέεται με μύθους διαφορετικών περιοχών: στη Βόρεια Ινδία την επιστροφή του Ράμα μετά τη νίκη του επί του Ράβαν, στη Νότια Ινδία τη νίκη του Κρίσνα επί του Ναρκασούρα, ενώ σε άλλες περιοχές τιμάται η θεά Kali αντί για τη Lakhsmi. Συνολικά, η γιορτή είναι μια τελετουργική ανανέωση, υπενθυμίζοντας τη νίκη του φωτός και της δικαιοσύνης στη ζωή και την κοινωνία.

Image by MUSKAN KUSHWAHA from Pixabay 

Dia de los Muertos – η μεξικάνικη Μέρα των Νεκρών

Φυσικά δεν μπορεί να λείψει από τη λίστα η μεξικάνικη Μέρα των Νεκρών, η οποία γιορτάζεται στις 2 Νοεμβρίου. Μας είναι γνωστή από τον ιδιαίτερο στολισμό με λουλούδια και κρανία από ζάχαρη. Στολίζονται βωμοί (ofrendas) αφιερωμένοι στους νεκρούς στους οποίους τοποθετούνται λουλούδια, κεριά, φωτογραφίες και αγαπημένα αντικείμενα των εκλιπόντων, γλυκά, φρούτα, ποτά, γλυκά ψωμάκια (Pan de Muertos). Επιπλέον στους βωμούς πρέπει να υπάρχουν σύμβολα των τεσσάρων στοιχείων, γη (τρόφιμα), αέρας (διακοσμητικά πολύχρωμα χαρτιά με κοψίματα που ανεμίζουν, “papeles picados”), νερό (σε δοχείο), φωτιά (κεριά).

Συμβολισμοί της εν λόγω γιορτής:

• Ζωή και θάνατος ως συνέχεια, όχι τέλος. Η γιορτή δίνει έμφαση στο ότι οι αγαπημένοι δεν χάνονται εντελώς — η μνήμη, οι προσφορές και η κοινότητα τους διατηρούν.
• Συμμετοχή της φύσης και του φυσικού κόσμου. Τα άνθη, οι φωτιές, το νερό — όλα ενσωματώνονται στην τελετή.
• Κοινότητα, μνήμη και ταυτότητα. Η οικογένεια και η κοινότητα συγκεντρώνονται γύρω από τον βωμό για να θυμηθούν και να τιμήσουν.
• Χαρά, χρώμα, ζωή αντί για θλίψη και πόνο. Δεν είναι νεκρώσιμος τελετή, αλλά γιορτή: η ζωή γιορτάζεται, ο θάνατος αποδομείται ως φόβος.
• Συνύπαρξη παραδόσεων. Η γιορτή επηρεάζεται από προκολομβιανά στοιχεία και χριστιανικές επιδράσεις, δημιουργώντας ένα μοναδικό συνονθύλευμα παραδόσεων. 

All Hallows Eve

Το αρχαίο, μα πάντοτε επίκαιρο, Halloween, έχει πλέον εξαπλωθεί σε κάθε γωνιά του κόσμου. Όσο σύγχρονες και αν φαίνονται κάποιες παραδόσεις του, έχουν ρίζες βαθιά στον χρόνο, στο Κέλτικο Samhain:

• Οι σκαλισμένες κολοκύθες – φανάρια διώχνουν τα κακά πνεύματα (οι κέλτες άναβαν γογγύλια).
• Τα φαντάσματα και η «στοιχειωμένη» αισθητική αναβιώνουν την αρχέγονη πεποίθηση πως το συγκεκριμένο βράδυ το πέπλο των κόσμου λεπταίνει και οι νεκροί περπατούν στη γη.
• Οι τρομακτικές αμφιέσεις αποτελούσαν κόλπο για να ξεγελαστούν τα κακά πνεύματα και να μη βλάψουν τους ζωντανούς.
• Το άναμμα κεριών και γενικά φωτιών βοηθάει τις χαμένες ψυχές να βρουν τον δρόμο τους.

Ωστόσο, τω καιρώ εκείνω, η εποχή αυτή σηματοδοτούσε το πέρας του χρόνου· το σκοτάδι και το μαράζωμα των σπαρτών έδιναν τη θέση τους στην προσμονή για τη γέννηση του νέου κύκλου. Αν απογυμνώσουμε το Halloween από την ποπ κουλτούρα (η οποία ευπρόσδεκτη είναι και αυτή, απλά εδώ εξετάζουμε μια διαφορετική οπτική!), θα δούμε μια γιορτή μετάβασης, μια αναγνώριση του κύκλου της ζωής – θανάτου – αναγέννησης ως φυσική συνέχεια της ύπαρξης.

Στο σκοτάδι αυτής της νύχτας συντελείται ο πνευματικός θάνατος του παλιού εαυτού· η ψυχή απογυμνώνεται από φόβο, ενοχή και προσκόλληση, για να αναδυθεί το εσωτερικό φως — η σοφία που γεννιέται μέσα από τη σιωπή. Είναι χρόνος συμφιλίωσης με τη Σκιά, αποδοχής όλων των όψεων του εαυτού και εμπιστοσύνης στο άγνωστο. Μέσα σε αυτή την ιερή παύση θυμόμαστε ότι οι πρόγονοι δεν είναι νεκροί, αλλά ενέργεια που μας συνοδεύει· ότι ανήκουμε σε ένα δίκτυο ψυχών που συνδέει το παρελθόν με το παρόν.

Το Halloween γίνεται έτσι επιστροφή στις ρίζες, επανένωση με τη φύση και με τη σκοτεινή, θηλυκή όψη του Θείου — μια ενδοσκόπηση στο Κενό πριν από τη νέα δημιουργία. Είναι γιορτή ελπίδας και αναγέννησης· μια υπενθύμιση ότι από το σκοτάδι πάντα αναδύεται το φως και ότι ο κύκλος της ύπαρξης ρέει αδιάκοπα, αιώνια ζωντανός.

Σύγχρονη παράδοση

“Το τέλος του χρόνου στο Samhain είναι η Νέα Χρονιά της Μάγισσας. Κι έτσι, καταλήγουμε στην αφετηρία όπως πρέπει, και ο Τροχός συνεχίζει να γυρίζει…”

Starhawk

Αξίζει να εξετάσουμε πώς περιγράφεται το τέλος του Τροχού του Χρόνου από ορισμένους νεοπαγανιστές και πώς προτείνουν να το βιώσουμε.

Ο Scott Cunningham† αναφέρει ότι το Samhain είναι καιρός περισυλλογής, ανασκόπησης της χρονιάς που πέρασε, και συμφιλίωσης με το μοναδικό φαινόμενο της ζωής πάνω στο οποίο δεν έχουμε έλεγχο — τον θάνατο.  Aυτή την εποχή αποχαιρετούμε τον Θεό, ένας προσωρινός αποχαιρετισμός μιας και η Θεά είναι και πάλι έγκυος με Aυτόν και θα ξαναγεννηθεί στο Yule.

H Marian Green συμπληρώνει ότι η Θεά, εκτός από έγκυος είναι ταυτόχρονα και η Γηραιά Σοφή (Crone), εφόσον είναι μια μεταβλητή θεότητα, παράδοξη στην εμφάνισή της, ικανή να αλλάζει μορφές. Είναι η Κυρίαρχος του Άλλου Κόσμου, όπου αναπαύεται ο Θεός/Εραστής της, ανάμεσα στις εξελισσόμενες ενσαρκώσεις του. Είναι η Περσεφόνη, Βασίλισσα των Νεκρών και των Αγέννητων, Φέρουσα μέσω του Πέπλου της Ζωής εκείνους που θα γεννηθούν, μεταφέροντας μέσα από τα σκοτεινά, ήρεμα νερά του Ποταμού της Νύχτας όσους έχουν φύγει από τον κόσμο της σάρκας.

Ο Θεός είναι γιος παράλληλα και εραστής της Θεάς, σύμφωνα με τον Cunningham† δεν πρόκειται για αιμομιξία — είναι συμβολισμός. Η συνεχώς μεταβαλλόμενη γονιμότητα της γης αντιπροσωπεύεται από τη Θεά και τον Θεό. Αυτή η αρχετυπική σχέση μιλά για τα μυστήρια της γέννησης, του θανάτου και της αναγέννησης. Γιορτάζει τις θαυμαστές και όμορφες εκφάνσεις της αγάπης και τιμά τις γυναίκες που διαιωνίζουν τους ανθρώπους. Υπενθυμίζει επίσης την πραγματική εξάρτηση που έχουν αυτοί από τη γη, τον ήλιο, τη σελήνη και τα αποτελέσματα των εποχών στη ζωή τους. Ουσιαστικά, το κύριο νόημα αυτού του κύκλου μύθων είναι η παραγωγή τροφής μέσω της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη Θεά και τον Θεό. Η τροφή — χωρίς την οποία όλοι θα πεθαίναμε — συνδέεται στενά με τις θεότητες και θεωρείται ως άλλη μια εκδήλωση της θεϊκής ενέργειας.

Τέλος, για να τιμήσουμε αυτή τη νέα αρχή και την όψη της Σοφής (Crone), η Starhawk προτείνει να στολίσουμε έναν βωμό με ξερά φύλλα, να τοποθετήσουμε αναμμένα κεριά, γλυκά, κρασί, ρόδια και μήλα σαν προσφορά στους αγαπημένους που έχουν φύγει, ανακαλώντας μνήμες μαζί τους. Έπειτα περιγράφει μια τελετή σε κύκλο, όπου οι συμμετέχοντες ψέλνουν στίχους σχετικούς με τον κύκλο της αναγέννησης.

Παρατίθενται κάποιοι ενδεικτικοί στίχοι από την αρχή της τελετής:
(Ψάλλει η Ιέρεια)

[…] Απόψε, ο Βασιλιάς του Φθίνοντος Έτους έχει πλεύσει πάνω στη ανήλιαστη θάλασσα που είναι η μήτρα της Μητέρας, και πατά στη Λαμπερή Νήσο, το φωτεινό Κοσμικό Ωάριο, γινόμενος ο σπόρος της δικής Του αναγέννησης. Οι πύλες της Ζωής και του Θανάτου ανοίγουν· το Παιδί-Ήλιος συλλαμβάνεται· οι νεκροί περπατούν, και στους ζωντανούς αποκαλύπτεται το Μυστήριο: ότι κάθε τέλος είναι απλώς μια καινούργια αρχή. Συναντιόμαστε στον χρόνο εκτός του χρόνου, παντού και πουθενά, εδώ και εκεί, για να χαιρετήσουμε τον Κύριο του Θανάτου, που είναι Κύριος της Ζωής, και την Τριπλή Θεά, που είναι ο κύκλος της Αναγέννησης.[…]

(Ψάλλουν όλοι πιασμένοι μαζί χέρι-χέρι σε κύκλο)

Είναι το μεγάλο ψύχος της νύχτας, είναι το σκοτάδι.
Η γυναίκα ζει, διαβαίνει, και πεθαίνει.
Είναι το μεγάλο ψύχος της νύχτας, είναι το σκοτάδι.
Ο φόβος ζει, διαβαίνει, και πεθαίνει.
Είναι το μεγάλο ψύχος της νύχτας, είναι το σκοτάδι.(αυτοσχεδιάσμός…)

Κοιτώντας προς τα μέσα

Συνοψίζοντας τα παραπάνω, οι άνθρωποι, ανά τις εποχές, συνέδεαν την περίοδο του φθίνοντος φωτός είτε με τις θνητές τους ανάγκες — όπως η τροφή και η ανάγκη για φως και ζεστασιά — είτε με τον φόβο και τον σεβασμό τους προς τους θεούς και τη φύση (που στην ουσία καθρεφτίζουν τον ίδιο τους τον εαυτό), είτε με πιο πνευματικές ανησυχίες, όπως ο θάνατος, η απώλεια και ο κύκλος της ζωής. Διαπιστώνουμε ότι σε κάθε περίπτωση, γιορτάζονται και οι δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος: Σκοτάδι – θάνατος και φως – αναγέννηση.

Μπορούμε να παρομοιάσουμε τους συμβολισμούς του Νοεμβρίου με το αλχημιστικό nigredo: Η διάλυση και η αποσύνθεση της πρώτης ύλης ώστε να απελευθερωθεί η εσωτερική της ουσία και να προετοιμαστεί για την κάθαρση και την αναγέννηση. Συνδέεται με το μαύρο χρώμα, το σκοτάδι και το χάος πριν τη δημιουργία. Ο Carl Jung ερμήνευσε το nigredo ως τη φάση όπου ο άνθρωπος βυθίζεται στο σκοτάδι του ασυνείδητου και αντικρίζει τη σκιά του — τα κρυμμένα, επώδυνα μέρη του εαυτού του. Είναι μια πνευματική νύχτα και κρίση μεταμόρφωσης, που προετοιμάζει την αναγέννηση και το φως των επόμενων σταδίων. Αυτή η περίοδος ψυχικού πόνου, σύγχυσης και απώλειας προσανατολισμού, είναι αναγκαία για να ξεκινήσει η διαδικασία της κάθαρσης.

Οπότε, πέρα από τους στολισμούς, τα κεράκια και τους εορτασμούς, τώρα είναι μια καλή εποχή να συντονιστούμε με τη σκοτεινιά και να ενατενίσουμε τις πιο ζοφερές πτυχές του εαυτού μας. Δεν είναι αυτές που νομίζουμε, αυτές οι κατάφωρα και δήθεν “κακές” πράξεις. Μιλάμε για αυτές που βρίσκονται πιο βαθιά, αυτές που δε μας αφήνουν να κοιμηθούμε τα βράδια, που όσο και αν επιλέγουμε να τις αγνοούμε τόσο περισσότερο μας αναστατώνει η ύπαρξή τους. Αν τις παρατηρήσουμε, αποκτήσουμε επίγνωση αυτών και τις αποδεχτούμε, θα εναγκαλιάσουμε την ανθρώπινη φύση μας και θα ανοίξει ο δρόμος προς την λύτρωση. Είναι η στιγμή που θα βυθιστούμε στη σκοτεινή πλευρά μας, η «νύχτα της ψυχής», από όπου μόνο μέσα από το σκοτάδι αναδύεται το φως της μεταμόρφωσης. Αυτή η αυτοαποδοχή θα μας απελευθερώσει και θα μας ανοίξει νέα μονοπάτια πνευματικής ανάπτυξης.

“Λένε πως κανένα δέντρο δεν μπορεί να φτάσει ψηλά, μέχρι τον Παράδεισο, αν οι ρίζες του δεν κατεβαίνουν βαθιά, μέχρι την κόλαση.”

Carl Jung

Πηγές:

• Ναούμ Θεοδοσιάδης: Ξωτικά (Εκδόσεις Αρχέτυπο).
• thewickedgriffin.com: The Wild Hunt in Norse Mythology
• wikipedia.com: Μαιμακτήρια
• britannica.com: Diwali Hindu Festival
• thegracemuseum.org: Dia de los muertos, symbols and traditions
• blogs.loc.gov: The Origin of Halloween Traditions
• Scot Cunningham: Wicca (Llewellyn Worldwide)
• Marian Green: A Witch Alone (HarperCollins Publishers)
• Starhawk: The Spiral Dance (HarperOne)
• Carl Jung: Psychology and Alchemy
• Carl Jung: Aion