Τι θα πουλήσουμε στους εξωγήινους;
Ας υποθέσουμε ότι ερχόμαστε σε επαφή με εξωγήινους. Συζητάμε για άνοιγμα στη μεγάλη Γαλαξιακή γειτονιά, ανταλλαγή ιδεών και τεχνολογίας, εμπόριο, άνοιγμα σε νέους ορίζοντες και μπλα, μπλα, μπλα… Όλα ωραία και όλα καλά. Μετά από έναν μήνα πηγαίνουν πίσω στον πλανήτη τους —την Ομοσπονδία, την Αυτοκρατορία ή όπως αλλιώς ονομάζουν τον οργανισμό τους— και στην αναφορά που ετοιμάζουν όλα είναι γενικώς καλά για σοβαρή συνεργασία.
Εμείς, βέβαια, στη Γη προσπαθούμε να τους κατατάξουμε κάπου και, δόξα τω Θεώ, έχουμε την κλίμακα Kardashev. Σύμφωνα με όσα μας έχουν πει και διάφορες λογικές υποθέσεις που έχουμε κάνει, τους κατατάσσουμε γύρω στο 1,5 της κλίμακας Kardashev. Τι είναι όμως η κλίμακα Kardashev;
Ό,τι και να είναι, θα πρέπει να μετράει κάτι αντικειμενικό και μετρήσιμο. Και το πιο βολικό στο οποίο καταλήξαμε είναι το μέγεθος της ενέργειας που μπορεί να διαχειριστεί ένας πολιτισμός. Στο κάτω κάτω της γραφής, ένας διαστρικός πολιτισμός χρειάζεται τεχνολογία. Και τεχνολογία σημαίνει (και) διαχείριση ενέργειας. Στην κλίμακα 1 μπορεί να διαχειριστεί την ενέργεια του μητρικού πλανήτη, στην κλίμακα 2 μπορεί να διαχειριστεί την ενέργεια του ήλιου του και στην κλίμακα 3 μπορεί να διαχειριστεί την ενέργεια πολλών αστεριών ή ολόκληρου του γαλαξία. Ό,τι κι αν σημαίνει «διαχείριση ενέργειας» σε τέτοια επίπεδα. Καλό, δε λέω.
Αλλά αν πέφταμε εμείς πάνω σε έναν πολιτισμό αντίστοιχο της ελληνιστικής περιόδου, πού θα τον κατατάσσαμε; Ενεργειακά μιλώντας, δεν θα έλεγε και πάρα πολλά. Φιλοσοφικά, αρχιτεκτονικά και γενικώς ως προς τον τρόπο σκέψης, όμως, θα μέναμε με ανοιχτό το στόμα. Μιλάμε πάντα για έναν πολιτισμό όπου το ανθρώπινο πνεύμα έλαμψε κυριολεκτικά. Τι κάνουμε τότε;
Ας το δούμε λίγο διαφορετικά, με ένα άλλο παράδειγμα που μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως άσχετο.
Τη δεύτερη φορά που βγήκε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών ο Τραμπ, υποτίθεται ότι θα έβαζε τα οικονομικά του κράτους σε σειρά. Για αυτό το οικονομικό θαύμα επικαλέστηκε τη βοήθεια του Elon Musk, ο οποίος φημολογείται ότι είναι καταπληκτικός στο κόψιμο περιττών εξόδων και στη βελτιστοποίηση διαδικασιών. Πήρε λοιπόν —από όσο μπορώ να ξέρω, δεν είμαι και στο μυαλό του— κάτι που λέγεται Pareto distribution, που λέει ότι σε κάποια συστήματα ένα μεγάλο ποσοστό των αποτελεσμάτων εξαρτάται από ένα μικρό ποσοστό των αιτιών. Εμπειρικά ξέρουμε πως αυτό σημαίνει ότι το 80% της εργασίας βγαίνει από το 20% των εργαζομένων. Έκοψε λοιπόν, χωρίς πολλά πολλά, το 70% των εξόδων, παροχών, εργαζομένων και τα λοιπά. Πονάει χέρι, κόβει χέρι. Φαίνεται σαν να μην έλαβε υπόψη ότι μπορεί να υπάρχει και κάτι παραπέρα. Άλλοι παράγοντες. Κάτι άλλο που χρειάζεται να μπει στην εξίσωση. Δείχνει σαν να πήρε έναν δείκτη μόνο.Ίσως τελικά το πραγματικό ερώτημα να μην είναι «σε ποια κλίμακα βρισκόμαστε».
Ίσως το πρώτο πράγμα που θα μας ρωτούσαν οι εξωγήινοι να ήταν:
«Γιατί επιλέξατε αυτή την κλίμακα και όχι κάποια άλλη;»
Και τότε θα καταλαβαίναμε ότι η κλίμακα δεν περιγράφει τον πολιτισμό που μετράει.
Περιγράφει τον πολιτισμό που μετρά.
Μονολιθικό, με μία λέξη.
Πόσες φορές μετράμε την επιτυχία ενός ανθρώπου ανάλογα με το τι αυτοκίνητο κυκλοφορεί ή τι σπίτι έχει; Με καθαρά χρηματικά κριτήρια, δηλαδή. Ένας αριθμός. Μία επιτυχία.
Αν χ > α, όλα καλά.
Αν χ < α, κάτι πάει στραβά.
Τελικά, τι πρόβλημα υπάρχει με την κλίμακα Kardashev, την προσέγγιση του Musk και το τι κερδίζει ένας άνθρωπος ανά μήνα; Είναι λάθος αυτή η προσέγγιση ή τα νούμερα λένε ψέματα;
Ούτε το ένα ούτε το άλλο.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι χρησιμοποιούμε κάποιους δείκτες. Το πρόβλημα είναι ότι τείνουμε να ξεχνάμε πως κάθε δείκτης μετράει μόνο μία διάσταση ενός πολύπλοκου συστήματος. Όπως οι γεωγραφικοί χάρτες που χρησιμοποιούμε αναπαριστούν μία πραγματικότητα με έναν τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούμε να τη διαχειριστούμε καλύτερα, έτσι και ένα νούμερο, μία εξίσωση ή ένα σύστημα εξισώσεων αναπαριστά μία πραγματικότητα με έναν τρόπο που μας επιτρέπει να τη διαχειριστούμε καλύτερα. Ο εγκέφαλός μας προσπαθεί συνεχώς να βρει πρότυπα, να απλοποιήσει τα πράγματα και να μην κουραστεί τόσο πολύ. Έχουμε ανάγκη από απλότητα.
Το πρόβλημα ξεκινάει όταν ένας δείκτης, που είναι απαραίτητος για να οδηγηθούμε σε κάποια συμπεράσματα, ταυτιστεί με την πραγματικότητα. Ένας γεωγραφικός χάρτης δεν είναι το ίδιο το γεωγραφικό ανάγλυφο. Είναι το εργαλείο που θα μας βοηθήσει να πορευτούμε μέσα από αυτό. Δε λες ότι δεν μπορούμε να περάσουμε από αυτό το σημείο γιατί έχει μια γραμμούλα εδώ. Απλά … περνάς.
Αυτό είναι το λάθος μας.
Ταυτίζουμε το εργαλείο με την πραγματικότητα. Ή, ακόμα χειρότερα, απλοποιούμε ένα πολύπλοκο σύστημα σε μία και μόνο τιμή.
«Βλέπω έναν αριθμό.» → «Βγάζω συμπέρασμα.» → «Παίρνω αποφάσεις.»
Και εδώ είναι το σχίσμα με την πραγματικότητα. Όταν χρησιμοποιούμε έναν αριθμό και νομίζουμε ότι έχουμε περιγράψει τα πάντα. Όχι η κλίμακα Kardashev. Ούτε ο δείκτης Pareto.
Η πραγματικότητα είναι υπερβολικά πολύπλοκη για να την κατανοήσουμε άμεσα. Από ένα σημείο και μετά ο εγκέφαλός μας χρειάζεται μία απλοποίηση του κόσμου γύρω του για να βγάλει μία άκρη. Η ζωή χρειάζεται καλούπια για να την κατανοήσουμε και οι δείκτες είναι απαραίτητοι. Χωρίς αυτούς δεν μπορείς να κάνεις επιστήμη. Δεν μπορείς να κάνεις οικονομία. Δεν μπορείς να κάνεις μηχανική. Αλλά είναι επικίνδυνο να ξεχνάμε ότι είναι μόνο αυτό.
Καλούπια.
Χρήσιμα μεν, αλλά καλούπια. Αναπαραστάσεις του κόσμου, δηλαδή.
Στη σειρά «Ωρόρα», με βιβλία τσέπης, υπήρχε ένα διήγημα όπου εξωγήινοι φτάνουν κυριολεκτικά στην πίσω αυλή ενός ράντσου κάπου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εξηγούν στον ραντσέρη ότι έχουν έρθει και ενδιαφέρονται να ανταλλάξουν ιδέες. Όχι τεχνολογίες. Όχι γκατζετάκια. Ιδέες! Ο τύπος είναι αρκετά τυχερός —και ανοιχτόμυαλος— ώστε να καταλάβει τι είναι αυτό που έχει μπροστά του. Δεν μπλέκει κυβέρνηση ή επιστήμονες, γιατί έχει καταλάβει πόσο μεγάλο και σοβαρό είναι αυτό. Ξέρει ότι όταν μπλέκονται μεγάλοι οργανισμοί, το όλο εγχείρημα μπορεί να πεθάνει στα γρανάζια της γραφειοκρατίας. Και τότε του έρχεται η έμπνευση. Τους πουλάει την ιδέα της μπογιάς.
Προσοχή.
Δεν τους πουλάει τη μπογιά. Τους πουλάει την ιδέα της μπογιάς! Ένα υγρό που το απλώνουμε με μία βούρτσα σε μία επιφάνεια και μετά από λίγο αυτό σκληραίνει και την προστατεύει. Και μετά όλο αυτό συνεχίζεται στην ιστορία και ακολουθεί το δρόμο του…
Ίσως, αν και όταν μας επισκεφτούν εξωγήινοι, η μεγαλύτερη εντύπωση που θα τους κάνουμε να μην είναι οι δείκτες και τα μοντέλα που έχουμε για να αναπαριστούμε την πραγματικότητα. Ίσως να είναι η ικανότητά μας να βάζουμε, μερικές φορές, αυτά τα νούμερα στην άκρη. Ίσως τελικά το πραγματικό ερώτημα να είναι «Γιατί επιλέξατε αυτή την κλίμακα και όχι κάποια άλλη;». Και προσπαθώντας να το απαντήσουμε, θα καταλαβαίναμε ότι η κλίμακα δεν περιγράφει τον πολιτισμό που μετράει.
Περιγράφει τον πολιτισμό που μετρά.
Μήπως να πουλήσουμε τελικά μπογιά στους εξωγήινους;