Draugar και álfar

Στον σκοτεινό ιστό της σκανδιναβικής μυθολογίας, ανάμεσα στα πνεύματα του πάγου και τις φωνές των ανέμων, αναδύεται η μορφή του draugr, ενός όντος που στέκει ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Δεν είναι απλώς φάντασμα, αλλά μια σάρκα που αρνείται να σαπίσει, ένας άνθρωπος που, μη βρίσκοντας ειρήνη στον θάνατο, επιστρέφει φορτισμένος από την οργή, την πλεονεξία ή την κατάρα του. Οι draugar είναι οι ακούραστοι φρουροί του ίδιου τους του τάφου, αλλά και άγρυπνοι στοιχειωτές των ζωντανών, δέσμιοι μιας μαύρης θέλησης που τους κρατά καθηλωμένους στο όριο των δύο κόσμων.

Οι Draugar: Οι Ακατάπαυστοι Νεκροί της Σκανδιναβικής Παράδοσης

Στα Icelandic Sagas οι περιγραφές τους είναι ανατριχιαστικά υλικές. Ο νεκρός σηκώνεται μέσα από τον τύμβο του με πρησμένο, γκρίζο σώμα, με την οσμή της αποσύνθεσης να τον περιβάλλει, και με μάτια που λάμπουν από εσωτερικό φως. Δεν είναι πνεύμα άυλο αλλά δύναμη βουβή και απτή, που σπάζει κόκκαλα και τραβά τον ζωντανό κάτω στη γη. Η γη της ταφής, αποκτά σχεδόν δική της ζωή, καθώς οι draugar περιπολούν το έδαφος γύρω από τον τάφο τους, προστατεύοντας τα κτερίσματα που συνόδευαν τον νεκρό στον άλλο κόσμο. Ο θάνατος δεν έφερε ησυχία, μα μια άγρια επιμονή στο να διατηρηθεί η κυριότητα του σώματος και των υλικών πραγμάτων.

Πίσω από αυτή τη δοξασία φαίνεται να κρύβεται μια αρχαϊκή αντίληψη για τη συνέχιση της ύπαρξης του πνεύματος ή της ψυχής μέσα στη γη. Ο draugr δεν είναι τιμωρημένος από θεούς, αλλά αυτοπαγιδευμένος σε μια σκοτεινή μορφή ύπαρξης, προϊόν της ίδιας του της φύσης. Ο κακός, άπληστος ή βίαιος άνθρωπος, αυτός που αρνήθηκε να αφήσει πίσω του τον κόσμο των ζωντανών, μετατρέπεται σε draugr, συνδέοντας το ηθικό με το μεταφυσικό. Η αταξία του βίου γίνεται αταξία του θανάτου. Ο κόσμος των νεκρών, που στη σκανδιναβική σκέψη δεν είναι παράδεισος ή κόλαση, αλλά μια συνέχεια του φυσικού κόσμου, μολύνεται από εκείνους που δεν γνώρισαν κάθαρση.

The Wyld Hunt

Κατά τις χειμωνιάτικες νύχτες του Yule, όταν οι πύλες ανάμεσα στους κόσμους λεπταίνουν και οι άνεμοι της νύχτας γεμίζουν με φωνές, λέγεται πως ο Óðinn ιππεύει επικεφαλής του Wyld Hunt (Asgardsreið ή Oskoreia όπως την ονομάζουν στη Νορβηγία). Η φάλαγγα αυτή από ψυχές, θεότητες και φαντάσματα σαρώνει τον ουρανό μέσα στη χιονοθύελλα, και ανάμεσά τους καλπάζουν και οι draugar, οι ανήσυχοι νεκροί που δεν βρήκαν ανάπαυση. Δεν συμμετέχουν από ηρωισμό αλλά από καταδίκη, είναι οι παρασυρμένοι της θύελλας, οι ακατάπαυστοι. Σε ορισμένες τοπικές παραδόσεις, ολόκληρα χωριά πιστεύουν πως αν ακουστεί το πέρασμα του Wyld Hunt, οι ψυχές των κακών νεκρών της κοινότητας τραβιούνται βίαια μακριά, εξαγνιζόμενες μέσα από τη μανία του Óðinn. Άλλοι πάλι θεωρούν πως η Καταδίωξη απελευθερώνει προσωρινά τους draugar για να τριγυρίσουν ανάμεσα στους ζωντανούς, προμηνύοντας ασθένεια ή θάνατο.

Ο φόβος και ο σεβασμός απέναντι στους νεκρούς αυτούς οδήγησε σε πλήθος αποτρεπτικών πρακτικών. Οι παλαιοί Σκανδιναβοί απέφευγαν να αφήνουν τα σώματα σε τόπους όπου τα κύματα μπορούσαν να τα φτάσουν. Έθαβαν τους δύστροπους νεκρούς με δεμένα άκρα ή με την όψη στραμμένη προς τα κάτω, ώστε να μη βρουν το δρόμο προς τους ζωντανούς. Η φωτιά θεωρούνταν το μόνο βέβαιο μέσο για να ξορκιστεί η γη από έναν draugr, ενώ ορισμένα Sagas περιγράφουν ηρωικούς πολεμιστές που μάχονται τους νεκροζώντανους με ξίφος και μαγική γνώση.

Στο βάθος, η παράδοση των draugar αντανακλά έναν κοσμολογικό φόβο: την αδυναμία του ανθρώπου να αφήσει πίσω του ό,τι τον κρατά. Δεν είναι απλώς ιστορίες τρόμου. Eίναι μύθοι για την ψυχή που δεν συμφιλιώθηκε με τον θάνατο, για τη σκιά που μένει όταν η βούληση δεν υποχωρεί. Και μέσα στον χειμώνα του κόσμου, όταν ο άνεμος του Óðinn περνάει πάνω από τα παγωμένα χωριά, ο ήχος του θυμίζει την ανάσα όλων εκείνων που δεν έμαθαν ποτέ να αναπαύονται.

Οι Draugar και οι Alfar: Οι Δύο Όψεις του Νεκρικού Κόσμου

Απέναντι στο ζοφερό πρόσωπο του draugr, που σηκώνεται από τον τύμβο του μέσα στη νύχτα, η σκανδιναβική παράδοση προβάλλει μια άλλη, φωτεινή μορφή του νεκρού ανθρώπου, τους álfar, τους προγόνους-πνεύματα που παραμένουν κοντά στους ζωντανούς όχι για να τους στοιχειώσουν, αλλά για να τους ευλογήσουν. Εκεί όπου ο draugr ενσαρκώνει την ανισορροπία, την προσκόλληση και τη βία, ο álfr φέρει τη μνήμη, τη σοφία και τη συνέχιση της γραμμής του αίματος. Οι δύο μορφές δεν είναι αντίθετες με την ηθική έννοια του καλού και του κακού· είναι οι δύο εκδοχές της ίδιας δύναμης: της ζωής που επιμένει μετά τον θάνατο.

Οι álfar συχνά συνδέονται με τους τύμβους, όπως και οι draugar. Μα ο τύμβος, στην περίπτωσή τους, δεν είναι πια φυλακή, αλλά ιερό σημείο συνάντησης. Ο τάφος του προγόνου μετατρέπεται σε πύλη επικοινωνίας με τον άλλο κόσμο, και γύρω του τελούνται οι álfablót, οι θυσίες προς τα προγονικά πνεύματα και ξωτικά του τόπου. Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και του χειμώνα, όταν η γη σιωπά και το πέπλο ανάμεσα στους κόσμους λεπταίνει, οι ζωντανοί προσκαλούν τους álfar να καθίσουν στο τραπέζι τους, να πιούν από το ίδιο κέρας, να γευτούν την προσφορά της σάρκας και του αίματος της κοινότητας. Δεν πρόκειται για λατρεία των νεκρών, αλλά για αναγνώριση της συνέχειας. Ο ζωντανός και ο νεκρός ανήκουν στο ίδιο ρεύμα ύπαρξης.

Ενώ ο draugr αντιπροσωπεύει τον νεκρό που δεν αποδέχτηκε τον κύκλο της μετάβασης, ο álfr είναι ο νεκρός που τον ολοκλήρωσε και πέρασε σε άλλη μορφή ύπαρξης. Ο πρώτος καταδικάζεται να περιπλανιέται στις σκιές του σώματος,  ενώ ο δεύτερος γίνεται πλέον πνεύμα προστασίας και σοφίας. Και οι δύο, ωστόσο, πηγάζουν από την ίδια ρίζα: την επίγνωση ότι ο θάνατος δεν είναι τέλος, αλλά μετατόπιση της ύπαρξης σε διαφορετικό επίπεδο.

Νεκροί και ζωντανοί

Κατά το Yule, οι δύο αυτοί κόσμοι αγγίζονται. Το Wyld Hunt σαρώνει τον ουρανό με τους draugar και τις χαμένες ψυχές, ενώ μέσα στα σπίτια οι άνθρωποι ανάβουν κεριά στα παράθυρα και αφήνουν φαγητό για τους álfar, τους αγαπημένους προγόνους που έρχονται αθόρυβα να ευλογήσουν την εστία. Είναι ο διπλός παλμός της ίδιας νύχτας. Έξω, ο άνεμος φέρνει τη βοή της καταδίωξης του Óðinn και  μέσα, το φως των κεριών καλεί τους προγόνους να καθίσουν πλάι στη φωτιά. Ο φόβος και η ευλάβεια, το άγριο και το ιερό, συμπλέκονται όπως τα δύο νήματα του ίδιου ιστού.

Αυτή η διττότητα του νεκρικού στοιχείου φανερώνει μια βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης ψυχής. Ο draugr θυμίζει την πλευρά μας που δεν μπορεί να αφήσει πίσω το παρελθόν, που προσκολλάται στη μορφή και τη δύναμη. Ο álfr, αντίθετα, εκφράζει τη δυνατότητα της μεταμόρφωσης, της αποδοχής και της μνήμης που γίνεται ευλογία. Ο ένας διδάσκει μέσω του τρόμου, ο άλλος μέσω της αγάπης. Και οι δύο, μαζί, συνθέτουν την πλήρη εικόνα του Σκανδιναβικού Αλλόκοσμου, όπου η ζωή και ο θάνατος δεν είναι αντίπαλοι, αλλά διαδοχικές εκφάνσεις της ίδιας κοσμικής ροής.

Τη σκοτεινή λοιπόν αυτή περίοδο μεταξύ álfablót και Yule λοιπόν, ο σοφός δεν διαλέγει ποιον αναγνωρίζει και ποιόν αποδέχεται. Αναγνωρίζει και τους δύο : τους draugar που περνούν με τον άνεμο και τους álfar που κάθονται δίπλα του σιωπηλοί και τους δέχεται ως όψεις της ίδιας κοσμικής σοφίας. Φροντίζει όμως, ακριβώς λόγω αυτής της αναγνώρισης να δρα αναλόγως απέναντι στον καθένα διατηρώντας την αρμονία του οίκου και της κοινότητας.

Πηγές:

• Snorri Sturluson, Heimskringla και Ynglinga Saga
• Hilda R. Ellis Davidson, The Road to Hel: A Study of the Conception of the Dead in Old Norse Literature (Cambridge University Press, 1943)
• Terry Gunnell, The Origins of Drama in Scandinavia (D.S. Brewer, 1995)
• Gro Steinsland, Norrøn Religion: Myter, Riter, Samfunn (Pax Forlag, 2005)
• Claude Lecouteux, The Return of the Dead: Ghosts, Ancestors, and the Transparent Veil of the Pagan Mind (Inner Traditions, 2009)
• Snorri Sturluson, Eyrbyggja Saga και Grettis Saga Ásmundarsonar
• John Lindow, Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs (Oxford University Press, 2001)
• Ármann Jakobsson, The Troll Inside You: Paranormal Activity in the Medieval North (University of Chicago Press, 2017)
• Claude Lecouteux, The Return of the Dead: Ghosts, Ancestors, and the Transparent Veil of the Pagan Mind (Inner Traditions, 2009)