Η Μαγεία του Maypole

Walpurgisnacht. Beltane. Πρωτομαγιά. Η γιορτή των λουλουδιών, της έναρξης του καλοκαιριού και του έρωτα! Φέτος θα σας πω για το maypole, το γνωστό μας γαϊτανάκι. Ενώ εμείς εδώ το έχουμε ως έθιμο των αποκριών, στην Ευρώπη το συνηθίζουν κατά την πρωτομαγιά, καθότι έχει άμεσο σεξουαλικό συμβολισμό.

Υπάρχει μια στιγμή πριν από τον χορό, πριν από τα γέλια και τις κορδέλες, όπου το έθιμο μοιάζει να συγκεντρώνει τη δύναμή του. Είναι η ώρα του στησίματος· μια φάση μετάβασης, όπου η κοινότητα ετοιμάζει τον χώρο και τον χρόνο της γιορτής με τρόπο που θυμίζει παλαιότερες εποχές, πιο αρχέγονες.

Ο στύλος βρίσκεται ακόμη στο έδαφος πλαγιαστός. Τον μεταφέρουν οι άνδρες οριζόντιο με προσοχή και συντονισμό. Απέναντί τους, οι γυναίκες σχηματίζουν έναν κύκλο. Στα χέρια τους κρατούν έναν ανθοστόλιστο κρίκο, τον οποίο υψώνουν κατακόρυφα. Η εικόνα δημιουργεί ένα είδος πλαισίου μέσα στον χώρο, μια προσμονή που περιμένει την ολοκλήρωση της τελετουργικής πράξης.

Στη λαογραφική σκέψη, ο κύκλος συνδέεται συχνά με την οριοθέτηση, την προστασία και την έννοια του περιέχοντος χώρου. Το γεγονός ότι κρατιέται όρθιος τον φέρνει κοντά στην ιδέα της πύλης, ενός σημείου διέλευσης ανάμεσα σε καταστάσεις. Ο στύλος, από την άλλη, συνδέεται με εικόνες δύναμης και ανύψωσης. Επιλέγεται ξύλο από κορμό  ενός δέντρου ιερού για την εκάστοτε κοινότητα.

Η επιλογή του δέντρου για τον στύλο του Maypole δεν ήταν ενιαία σε όλη την Ευρώπη, αλλά ακολουθούσε τοπικές οικολογικές και συμβολικές προτιμήσεις. Ωστόσο, υπάρχουν κάποια είδη που εμφανίζονται συχνότερα στις λαογραφικές καταγραφές.

Στην Αγγλία, συναντάται συχνά η χρήση της σημύδας (Betula), ενός δέντρου που συνδέεται με την άνοιξη, την ανανέωση και την επιστροφή της ζωής μετά τον χειμώνα. Η λευκή της όψη και η ευκαμψία της την καθιστούσαν ιδιαίτερα κατάλληλη τόσο πρακτικά όσο και συμβολικά. Σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιούνταν και η φτελιά (Ulmus), κυρίως σε παλαιότερες αγγλικές κοινότητες, όπου προτιμούνταν μεγαλύτερα και πιο ανθεκτικά δέντρα.

Στις γερμανόφωνες περιοχές, ιδιαίτερα στη Βαυαρία και την Αυστρία, ο στύλος (Maibaum) κατασκευάζεται συνήθως από έλατο ή πεύκο (Picea και Pinus). Εκεί το δέντρο καθαρίζεται από τα κλαδιά του, αφήνοντας μόνο την κορυφή με το πράσινο φύλλωμα. Αυτό δημιουργεί μια έντονη εικόνα «ζωντανού κορμού» που ενώνεται με τον ουρανό.

Σε σκανδιναβικές χώρες, όπου το έθιμο συνδέεται περισσότερο με το θερινό ηλιοστάσιο (Midsummer), εμφανίζονται επίσης κωνοφόρα δέντρα ή ακόμη και κατασκευασμένοι στύλοι διακοσμημένοι με φύλλα και άνθη, χωρίς απαραίτητα να είναι ολόκληρο δέντρο.

Από λαογραφική σκοπιά, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι τόσο το συγκεκριμένο είδος όσο τα χαρακτηριστικά του. Μεγάλη σημασία δίνονταν ώστε το δέντρο να είναι ψηλό και ευθυτενής, νεανικό και ζωντανό και συχνά αειθαλές ή ανοιξιάτικο στην εμφάνιση.

Η πράξη της κοπής και επανατοποθέτησης στο κέντρο της κοινότητας φέρει τη δική της σημασία: ένα κομμάτι του δάσους μεταφέρεται στον ανθρώπινο χώρο και επανιδρύεται ως άξονας.

Σε ορισμένες ερμηνείες, όπως εκείνες του James George Frazer, το δέντρο θεωρείται φορέας της ζωτικής δύναμης  της φύσης, που μεταφέρεται τελετουργικά στην κοινότητα. Παρότι αυτή η προσέγγιση δεν γίνεται πλέον αποδεκτή χωρίς επιφυλάξεις, η εικόνα του κομμένου αλλά «αναστημένου» δέντρου παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή.

Η ανύψωση του στύλου αποτελεί το σημείο κορύφωσης. Καθώς μετακινείται από την οριζόντια στην κατακόρυφη θέση, η κίνηση συγκεντρώνει την προσοχή όλων. Η αλλαγή στάσης δημιουργεί μια αίσθηση μετάβασης, σαν να εγκαθιδρύεται ένα νέο κέντρο στον χώρο. Αν ο κύκλος των γυναικών λειτουργεί ως ένα είδος πλαισίου ή «πύλης», τότε η ανόρθωση του στύλου μοιάζει να ολοκληρώνει αυτή τη διάταξη, δίνοντας μορφή σε μια σχέση ανάμεσα σε δύο διαφορετικά σχήματα: το κυκλικό και το γραμμικό, το περιέχον και το ανερχόμενο.

Σε πολλές τελετουργικές ομάδες η σύζευξη του στύλου και του στεφανιού γίνεται με πολύ γλαφυρό τρόπο, μέσω του οποίου αναπαρίσταται η σεξουαλική ένωση του φαλλού και της κτείς, του αρσενικού και του θηλυκού.

Μετά τη σταθεροποίηση του στύλου, η σκηνή μεταβάλλεται. Ο κύκλος χαλαρώνει, οι συμμετέχοντες μετακινούνται, και η ένταση της στιγμής δίνει τη θέση της στη ροή του χορού. Ωστόσο, η προηγούμενη πράξη παραμένει ως θεμέλιο· μια συλλογική κίνηση που ορίζει τον χώρο της γιορτής και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για όσα ακολουθούν.

Αφού ο στύλος σταθεί στο κέντρο, ο χώρος μοιάζει ήδη μεταμορφωμένος. Γύρω του αρχίζουν να συγκεντρώνονται οι συμμετέχοντες, κρατώντας κορδέλες δεμένες στην κορυφή, πάνω στο στεφάνι. Ο κύκλος σχηματίζεται ζωντανός, και πολύχρωμος. Τα σώματα τοποθετούνται σε εναλλαγή, και η κίνηση ξεκινά με έναν ρυθμό που σταδιακά γίνεται κοινός.

Καθώς ο χορός αναπτύσσεται, οι κορδέλες αρχίζουν να πλέκονται γύρω από τον στύλο. Η κάθε διαδρομή τέμνει μια άλλη, και το ίχνος της κίνησης παραμένει ορατό στο ύφασμα που τυλίγεται. Το αποτέλεσμα διαμορφώνεται μπροστά στα μάτια όλων: ένα πλέγμα που χτίζεται σταδιακά, από τη συντονισμένη κίνηση πολλών σωμάτων. Η ίδια η πράξη της πλέξης θυμίζει διαδικασίες γνωστές στη λαϊκή τέχνη, όπου το νήμα ενώνει, σταθεροποιεί και δίνει μορφή.

Στη λαογραφία της Ευρώπης, ο κυκλικός χορός συνδέεται συχνά με την έννοια της κοινότητας και της επανάληψης. Η περιφορά γύρω από ένα κέντρο δημιουργεί έναν ρυθμικό χρόνο, διαφορετικό από τον καθημερινό, μέσα στον οποίο οι συμμετέχοντες κινούνται συγχρονισμένα. Ο στύλος λειτουργεί ως σταθερό σημείο αναφοράς, ενώ οι κορδέλες καταγράφουν την πορεία, σαν να αποτυπώνουν τη σχέση ανάμεσα στο άτομο και το σύνολο.

Οι παλαιότερες ερμηνείες, όπως εκείνες του James George Frazer στο The Golden Bough, συνέδεσαν τον χορό με γονιμικές και ανανεωτικές δυνάμεις της φύσης. Παρότι η σύγχρονη έρευνα αντιμετωπίζει τέτοιες γενικεύσεις με προσοχή, η εικόνα της πλέξης και της κυκλικής κίνησης συνεχίζει να προσφέρεται για συμβολικές αναγνώσεις που σχετίζονται με τη συνοχή, την αλληλεξάρτηση και την ανανέωση.

Καθώς οι κορδέλες σφίγγουν γύρω από τον στύλο, η μορφή του αλλάζει. Από ένα γυμνό ξύλο μετατρέπεται σε πολύχρωμο σώμα, ντυμένο από τις κινήσεις της κοινότητας. Ο χορός δεν αφήνει απλώς ένα οπτικό αποτέλεσμα· δημιουργεί μια εμπειρία κοινής συμμετοχής, όπου ο ρυθμός, η επανάληψη και η εγγύτητα συγκροτούν έναν ιδιαίτερο χώρο σχέσης.

Όταν η πλέξη ολοκληρωθεί ή όταν ο ρυθμός χαλαρώσει, ο κύκλος διαλύεται σταδιακά. Ωστόσο, η εικόνα του στολισμένου στύλου παραμένει στο κέντρο, ως ίχνος της συλλογικής πράξης που προηγήθηκε, και ως σημείο γύρω από το οποίο μπορεί να συνεχιστεί η γιορτή.

Όπως καταλάβατε η πρότασή μου για το σημείο αυτό στον Τροχό του Έτους είναι να σκαρώσετε μια τέτοια τελετή! Και θα σας αφήσω με ένα τραγουδάκι που μπορείτε να λέτε κατά τη διάρκεια, φυσικά με τη δική σας μελωδία! Και γιατί όχι, αν σας αρέσει να φτιάχνετε μουσική, ίσως μοιραστείτε μαζί μας το τραγούδι σας!

Φυσικά και υπάρχει πάντα διαθέσιμη και η περσινή μου τελετουργική πρόταση την οποία μπορείτε να βρείτε εδώ! 

Πρωτομαγιά

Σήκω αργά, κορμί δεντρίσιο,
απ’ τη γη στον ουρανό,
χέρια αντρών και βλέμμα που καίει
σε φέρουν στον χορό.

Κράτα τον κύκλο, κόρη, υψωμένο,
άνθος ζωντανό στον αέρα,
να περάσει ανάμεσα στο φως
απ’ της γης το μυστικό.

Βήμα βήμα οι κορδέλες
δένουν σώμα με ρυθμό,
γύρω γύρω σφίγγει ο χρόνος
χτύπος καρδιάς μαγικός.

Όλοι γελούν και στρέφονται,
κάτι αρχαίο ξυπνά εδώ,
ανθίζει κάθε ζωή στη Γη,
κι ένας ήχος πιο βαθύς ξυπνά στην ψυχή.

Δέσε πιο σφιχτά, πιο κοντά,
άσε το φως να τραγουδά,
κι ό,τι υψώνεται και στέκει
οδηγεί την καρδιά.

Πηγές:

• Encyclopædia Britannica – Maypole dance
  Λεπτομερής περιγραφή της παράδοσης του χορού γύρω από τον στύλο και την ιστορία του ως ευρωπαϊκή λαϊκή πρακτική. (Encyclopedia Britannica)
• Wikipedia – Maypole
  Ανασκόπηση της καταγωγής, διανομής, καταγραφής του εθίμου στην Ευρώπη και σημειώσεων για χορό και παγανιστική σύνδεση (με αναφορές σε θεωρίες και συζητήσεις σε ακαδημαϊκό επίπεδο). (Βικιπαίδεια)
• Encyclopedia.com – Maypoles
  Συνοπτική ιστορική καταγραφή: πώς εμφανίστηκαν τα maypoles στα μεσαιωνικά χωριά, η καταστολή από τους Πουριτανούς και η μεταγενέστερη δημοτικότητα των κορδελών τον 19ο αιώνα. (encyclopedia.com)
• English Folk Dance and Song Society – Maypole
  Παρουσιάζει την παραδοσιακή εθιμική χρήση του στύλου στην Αγγλία, τη σύνδεση με χορούς και κορδέλες, και την αλλαγή της μορφής μέσα στον χρόνο. (English Folk Dance and Song Society)
• Decentring the Maypole: Maypole Dances in England 1600–1900 (ερευνητικό άρθρο)
  Επιστημονική ανάλυση για την εξέλιξη του χορού γύρω από τον maypole στην Αγγλία και τις αλλαγές στη μορφή του χορού (π.χ. με κορδέλες). (new.ox.ac.uk