Τοτεμισμός. η πανάρχαια πηγή της Δύναμης

Σύμφωνα με τις αντιλήψεις του Ανιμισμού και τη θεωρία των αρχετύπων του Carl Jung, η παρουσία και η αλληλεπίδρασή μας με οποιονδήποτε ζωντανό οργανισμό εμπεριέχει το στοιχείο της δύναμης, δηλαδή την προοπτική και τη δυνατότητα της πραγματοποίησης κάποιας αλλαγής στον προσωπικό μας κόσμο, στο ατομικό πεδίο της πραγματικότητάς μας. Αυτή φαίνεται να είναι μια αλήθεια που είχαν ανακαλύψει πολλές χαρακτηρισμένες, από τους διανοούμενους του δυτικού κόσμου, ως «πρωτόγονες» κοινωνίες από την αυγή της ύπαρξης της ανθρωπότητας. Προκειμένου δε να αξιοποιήσουν τις παραμέτρους αυτού του γεγονότος, ανέπτυξαν συγκεκριμένες πνευματικές πρακτικές που οι Ευρωπαίοι ανθρωπολόγοι έχουν ταξινομήσει κάτω από την κατηγορία του «τοτεμισμού»:

Ο τοτεμισμός ως λέξη προέρχεται από τον όρο «ototeman» της γλώσσας των Ojibwe, μιας φυλής Ινδιάνων της Αμερικής που ζούσαν στα Βόρεια του Μεξικού. Η συγκεκριμένη λέξη μπορεί να μεταφραστεί ως «αδελφός-αδελφή συγγενής» και, σύμφωνα με τους σύγχρονους ανθρωπολόγους, αναφέρεται σ’ ένα σύστημα πίστης σύμφωνα με το οποίο κάθε άνθρωπος έχει μια ιδιαίτερη σχέση, μια μυστικιστική διασύνδεση, με κάποιο πνευματικό ον που εκδηλώνεται ως ένα ζώο ή ως ένα φυτό. Σε πρακτικό επίπεδο ο τοτεμισμός έχει ως άξονά του το σεβασμό σε ιερά αντικείμενα ή πλάσματα που ονομάζονται τοτέμ. Ένα τοτέμ μπορεί να είναι κάθε ζώο, φυτό, ή άλλο αντικείμενο, φυσικό ή υπερφυσικό, που παρέχει ένα πολύ σημαντικό συμβολικό μήνυμα για ένα άτομο ή για μια ομάδα ανθρώπων. Επιπρόσθετα, τα τοτέμ έχουν τη δύναμη να εμποτίζουν ένα συγκεκριμένο άτομο με μια αίσθηση δύναμης και ενέργειας. Κατά συνέπεια, λειτουργούν ως πηγές επιθυμητών ατομικών αρετών, ή ως μια δύναμη της φύσης από την οποία κατάγεται ή αντλεί δύναμη ένας άνθρωπος ή κάποια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα. Έτσι, λοιπόν, ενδυναμώνουν την ταυτότητα ενός ανθρώπου η μιας φυλής και καλλιεργούν τη νοοτροπία της αλληλεγγύης που χαρακτηρίζει τα μέλη της.

Ανθρωπολογική προσέγγιση

Η επιστήμη της ανθρωπολογίας έχει μελετήσει με μεγάλο ενδιαφέρον το φαινόμενο του τοτεμισμού και έχει καταλήξει σε ορισμένα συμπεράσματα και απόψεις που χαρακτηρίζονται από μια καλοπροαίρετη συγκαταβατικότητα, η οποία δεν αποκλείεται καθόλου να είναι κοντόφθαλμη. Αυτή η αποκαρδιωτική υποψία οφείλεται στο γεγονός ότι οι προσεγγίσεις των ανθρωπολόγων βασίστηκαν στην οπτική πολλών προγενέστερων Ευρωπαίων ακαδημαϊκών που αποδέχονταν ως ακλόνητο αξίωμα την πεποίθηση ότι η ευρωπαϊκή κουλτούρα είναι «πιο πολιτισμένη» και «πιο εξελιγμένη» και επομένως «ανώτερη» από κάθε άλλη που έχει αναπτύξει το ανθρώπινο είδος. Ωστόσο, εντελώς αδιάφορος για αυτή την απαξιωτική αντιμετώπιση, ο τοτεμισμός ζει και βασιλεύει ακόμα και στην καρδιά της σύγχρονης δυτικής κουλτούρας. Για παράδειγμα, όλες οι σημερινές θρησκείες, ο χριστιανισμός μη εξαιρούμενος, λατρεύουν αντικείμενα που είναι περιβεβλημένα με ιερές ιδιότητες, περιέχουν δηλαδή στοιχεία που λειτουργούν ακριβώς όπως λειτουργούν τα τοτέμ σε κοινωνίες που οι ακαδημαϊκοί του 19^ου αιώνα και των αρχών του 20^ου αιώνα χαρακτήριζαν ως «πρωτόγονες». Το ίδιο συμβαίνει, πολύ πιο κραυγαλέα, και με κοινωνικά μορφώματα όπως είναι οι αθλητικοί σύλλογοι, οι ποδοσφαιρικές ομάδες αλλά και πολλές εθνικές ή φυλετικές οντότητες που χρησιμοποιούν την εικόνα και τις ιδιότητες ή τις αρετές ενός ζώου προκειμένου να αυτοπροσδιοριστούν και ν’ αντλήσουν δύναμη από αυτές.

Φαίνεται πάντως πως οι περισσότεροι στοχαστές του 19^ου και του 20^ού αιώνα δεν είχαν αντιληφθεί αυτή τη διάσταση των κοινωνιών τους. Αντιλαμβάνονταν τον τοτεμισμό ως ένα πρώιμο εξελικτικό στάδιο της θρησκευτικής εξέλιξης. Ο Σκωτσέζος εθνογράφος John Ferguson McLennan, για παράδειγμα (1827-1881), ισχυριζόταν ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φυλή είχε περάσει από ένα τοτεμικό στάδιο σε κάποια στιγμή του μακρινού παρελθόντος κατά τη διάρκεια του οποίου «λάτρευε ζώα και φυτά».

Ο Edward Burnett Tylor, (1832–1917), φημισμένος ανθρωπολόγος, θεωρούσε ότι ο τοτεμισμός ήταν μια πρώτη και εντελώς αδέξια προσπάθεια του ενστίκτου που υπάρχει μέσα στους ανθρώπους να ταξινομούν τα στοιχεία του περιβάλλοντός τους. Ο εθνολόγος Sir James G. Frazer, (1854-1941) έβλεπε τον τοτεμισμό μέσα από ένα πιο πρακτικό-κοινωνιολογικό πρίσμα: Θεωρούσε ότι τα τοτέμ συνέδεαν τους ανθρώπους σε κοινωνικές ομάδες, και ότι λειτουργούσαν ως κίνητρα για την ανάπτυξη του πολιτισμού ενώ ο γνωστός πατέρας της ψυχανάλυσης, ο Sigmund Freud, πίστευε ότι τα τοτέμ ήταν τα κίνητρα που είχαν προκαλέσει τη δημιουργία της ανθρώπινης θρησκευτικότητας. Στα μάτια του Freud, το τοτέμ ήταν η προβολή του οιδιπόδειου ενοχικού συμπλέγματος των πρώτων φυλών όσον φορά το φόνο του πατριάρχη τους και στη συνέχεια το έναυσμα για τα συστήματα των ταμπού και της ηθικής που αναπτύχθηκαν αργότερα και που καθόριζαν τις ζωές των μελών τους.

Ο Alexander A. Goldenweiser από την άλλη, ένας Ρωσο-Αμερικανός εθνολόγος, αμφισβήτησε όλες αυτές τις προσεγγίσεις και θεωρούσε ότι δεν υπάρχει απαραίτητα κάποια σύνδεση ανάμεσα στη χρήση των τοτέμ, στην ύπαρξη των φυλών και στις μεταξύ τους σχέσεις. Τα τρία αυτά φαινόμενα, ισχυρίστηκε, συνυπάρχουν σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις και η συγχώνευσή τους κάτω από την ταμπέλα «τοτεμισμός» είναι περισσότερο μια καθαρά ακαδημαϊκή επινόηση, παρά μια περιγραφή ενός υπαρκτού φαινομένου. Αυτή η κριτική δημιούργησε μια στάση σκεπτικισμού ως προς τον τοτεμισμό και την επιρροή του πάνω στη θρησκευτική εξέλιξη της ανθρωπότητας, ωστόσο, αυτό δεν εμπόδισε την ανάδυση κάποιων θεωριών που επιμένουν να αντιλαμβάνονται τον τοτεμισμό ως φαινόμενο του αρχικού σταδίου της εξέλιξης του ανθρώπου.

Για παράδειγμα, ο Emile Durkheim (1858-1917), Γάλλος κοινωνιολόγος που θεωρείται ο ιδρυτής της Γαλλικής κοινωνιολογικής σχολής, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για το φαινόμενο του τοτεμισμού και μελέτησε με μεγάλη προσοχή τις υποτιθέμενες «πρωτόγονες» κοινωνίες. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ολόκληρη η θρησκευτική έκφραση της ανθρωπότητας είναι βασισμένη στη σχέση της με την ομάδα μέσα στην οποία αναπτύσσεται. Πίστευε, επίσης, ότι αυτοί που ασκούν τον τοτεμισμό δεν λατρεύουν το επιλεγμένο φυτό ή ζώο τοτέμ τους, αντίθετα, προσπαθούν να συνδέσουν τα μέλη της φυλής στην οποία ανήκουν με μια απρόσωπη δύναμη που διαθέτει τεράστια ισχύ πάνω στην ύπαρξη τους. Ο Durk­heim αποκαλεί αυτή τη σταθερά «τοτεμική αρχή» η οποία προϋπήρξε της πίστης στο υπερφυσικό.

Η έννοια της ιερότητας, μέσω του τοτεμισμού

Επιπρόσθετα, ο τοτεμισμός είναι το τυπικό, η τελετουργία, που διαχωρίζει το ιερό από το ανίερο. Για παράδειγμα, ζώα διαφορετικά από το τοτέμ επιτρέπεται να σκοτωθούν και να φαγωθούν. Ωστόσο, το τοτεμικό ζώο έχει μια ιερή θέση πάνω από όλα τα άλλα και έτσι δημιουργείται ένα ταμπού που απαγορεύει την καταστροφή και την κατανάλωσή του. Εφόσον η ίδια η φυλή θεωρείται ότι είναι μια ενότητα με το τοτέμ της, η ίδια η φυλή είναι ιερή όπως και αυτό. Αυτή η πεποίθηση ενδυναμώνει το ταμπού που απαγορεύει το φόνο των μελών κάποιας φυλής από άλλα μέλη της, καθώς και άλλα κοινωνικά στερεότυπα και κανόνες που διαμορφώνουν την καθημερινότητα τους. Επομένως, όταν μια φυλή μαζεύεται για να λατρέψει το σύμβολο που εκπροσωπεί το επιλεγμένο τοτέμ της, στην πραγματικότητα λατρεύει τον εαυτό της. Το τοτέμ δεν λειτουργεί απλά και μόνο ως το σύμβολο της φυλής αλλά και ως η ίδια η φυλή η οποία εκπροσωπείται μέσα από τη μορφή ενός ζώου ή ενός φυτού. Το τοτέμ είναι, σύμφωνα με αυτή την οπτική, μια προβολή της φυλής και η αφοσίωση στο τοτέμ είναι η αφοσίωση στη φυλή. Η φυλή ως σώμα μπορεί να αξιολογήσει τη δέσμευση των μελών της σε αυτή, μέσω της δέσμευσής τους προς το τοτέμ της.

Τελετές που διεξάγονται για τη λατρεία του τοτέμ, χρησιμοποιούνται για να προωθούν την συνειδητότητα της φυλής ως μιας ξέχωρης οντότητας, υπενθυμίζοντας στα μέλη της ότι είναι αφιερωμένα σε κάτι το πραγματικό. Σύμφωνα, μάλιστα, με τον Durkheim, η πίστη στην ψυχή είναι στην πραγματικότητα η εμφύτευση της τοτεμικής αρχής σε κάθε μέλος της. Ωστόσο, ο Claude Levi-Strauss, ένας άλλος Γάλλος ανθρωπολόγος και εθνολόγος, διαφώνησε με αυτή την οπτική και ισχυρίστηκε ότι ο τοτεμισμός είναι μια λανθασμένη, ξεπερασμένη κατασκευή της επιστήμης της Εθνολογίας. Στην πραγματεία του με τον τίτλο Ο τοτεμισμός σήμερα, που έγραψε το 1963, εκφράζει την άποψη ότι η ανθρώπινη επίγνωση είναι ανεξάρτητη από τα κοινωνικά συμφραζόμενα. Για τον Lévi-Strauss, τα τοτέμ δεν βασίζονται σε φυσικές ή ψυχολογικές ομοιότητες ανάμεσα στη φυλή και στο τοτεμικό ζώο, αντίθετα, επιλέγονται αυθαίρετα με μοναδικό σκοπό τη μετατροπή του φυσικού κόσμου σ’ ένα σύστημα που είναι κατανοητό και ταξινομημένο. Ο τοτεμισμός είναι απλά ένας άλλο τρόπος με τον οποίο ομάδες ανθρώπων ταξινομούν τον κόσμο γύρω τους. Στο βιβλίο του Tο άγριο μυαλό που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1966, παρουσιάζει την θεωρία ότι οι τοτεμικές ταξινομήσεις είναι κομμάτι ενός πρώτο-επιστημονικού συστήματος ταξινόμησης που επέτρεπε στα μέλη μιας φυλής να ταξινομήσουν τον κόσμο σ’ ένα λογικό και συγκροτημένο τρόπο. Αυτό συνδέεται με το ανθρώπινο ένστικτο για ποιοτική ταξινόμηση του περιβάλλοντος και, ως τέτοιο, ο Lévi-Strauss αντιλαμβάνεται τον τοτεμισμό ως μια επιστήμη, ανάλογη κάθε άλλου συστήματος ταξινόμησης του δυτικού κόσμου, θυμίζοντας έτσι σε μεγάλο βαθμό την οπτική του προαναφερθέντος ακαδημαϊκού sir James G. Frazer.

Πέρα από τις απόψεις των εθνολόγων και των ανθρωπολόγων, είναι γεγονός ότι o τοτεμισμός χαρακτηρίζει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των περισσότερων «πρωτόγονων» λαών του κόσμου: Για παράδειγμα, τα μέλη της φυλής των Sauk και των Osage, που κατοικούσαν στις Βορειοανατολικές ΗΠΑ, απέδιδαν τις ιδιότητες των φυλετικών τους τοτέμ προς τα παιδιά τους μέσω της υιοθέτησης συγκεκριμένων ονομάτων. Πίστευαν, για παράδειγμα, ότι εκείνοι που ανήκαν στη φυλή της Μαύρης Αρκούδας ή στη φυλή του Λύκου, θα ανέπτυσσαν κάποια από τα επιθυμητά χαρακτηριστικά αυτών των ζώων. Στο λαό των Ojibwa, από τη γλώσσα των οποίων αναδύθηκε όπως σας είπα η έννοια του τοτέμ, τα μέλη της χωρίζονταν σε υπό-ομάδες που ονομάζονταν doodem και των οποίων οι ονομασίες προέρχονταν από διάφορα ζώα.

Τοτεμικοί στύλοι

Αξίζει, πιστεύω, να σημειωθεί σε αυτό το σημείο ότι οι ιθαγενείς κάτοικοι της Βορείου Αμερικής μας προσφέρουν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα παραδείγματα του τοτεμισμού παγκοσμίως, του τοτεμικού στύλου. Οι τοτεμικοί στύλοι, που κάποτε θα πρέπει να υπήρχαν σε πολλά μέρη του κόσμου, είναι μνημειώδη γλυπτά που έχουν σκαλιστεί σε κορμούς τεράστιων δέντρων, κυρίως κόκκινων κέδρων. Κάποιοι από αυτούς τους στύλους χρησίμευαν για να σηματοδοτήσουν σημαντικές πεποιθήσεις ή γεγονότα, ενώ άλλοι είχαν ως σκοπό τους να προσφέρουν αισθητική ευχαρίστηση. Οι στύλοι αφηγούνταν επίσης ιστορίες, απαθανάτιζαν ιστορικές προσωπικότητες, εκπροσωπούσαν σαμανιστικές δυνάμεις, αλλά λειτουργούσαν και ως αντικείμενα δημόσιας γελοιοποίησης.

Οι τοτεμικοί στύλοι της Βορείου Αμερικής έχουν πολλές διαφορετικές τεχνοτροπίες που απεικονίζουν τοτεμικά ζώα όπως π.χ. αρκούδες, πουλιά, βατράχους, σαύρες, και που συχνά προικίζονται με χέρια, πόδια και φτερά. Τέτοια σχέδια γενικά θεωρούνται ιδιοκτησίες μιας συγκεκριμένης φυλής ή οικογένειας, και η ιδιοκτησία τους δεν μεταφέρεται σε άλλους, ακόμα και αν κάποιος που δεν ανήκει στη συγκεκριμένη φυλή ή ομάδα κατέχει τον στύλο. Παρά τις σχετικές παρανοήσεις, ποτέ δεν υπήρξε ένα και μοναδικό νόημα στην κάθετη σειρά των εικόνων που απεικονίζονται στους τοτεμικούς στύλους. Αντίθετα, πολλοί στύλοι έχουν σημαντικές φιγούρες στην κορφή τους, ενώ άλλοι έχουν αυτές τις φιγούρες στη βάση τους ή στο μέσο τους. Ενώ οι τοτεμικοί στύλοι μπορούν να περιγραφούν ως ένα παράδειγμα τοτεμισμού εξαιτίας του γεγονότος ότι αντιπροσωπεύουν γενεαλογίες μιας φυλής, δεν λειτούργησαν ποτέ ως λατρευτικά αντικείμενα. Επομένως, οι συσχετισμοί που είχαν δημιουργηθεί στα μυαλά πολλών ανθρωπολόγων ανάμεσα στο φαινόμενο της «ειδωλολατρίας» και στους τοτεμικούς στύλους ήταν εντελώς αβάσιμη και αποτελούσε μια μάλλον βολική παρανόηση των χριστιανών ιεραποστόλων που είχαν προσπαθήσει, ανεπιτυχώς πολλές φορές, να προσηλυτίσουν τους ιθαγενείς κατοίκους της Αμερικανικής ηπείρου.

Τα τοτέμ ανά τον κόσμο

Ανάμεσα στη φυλή των Παπούα που ζουν στη βόρεια περιοχή της Νέας Γουινέας, οι διάφορες υποομάδες τους προσδιορίζονται ως απόγονοι διαφόρων ειδών ψαριών. Αυτά τα τοτέμ έχουν μια πολύ έντονη πολιτιστική παρουσία και εμφανίζονται σε πολυάριθμες απεικονίσεις, όπως για παράδειγμα σε σκαλισμένες φιγούρες που εμφανίζονται σε κάθε σπίτι. Οι άνθρωποι-μέλη των διάφορων αυτών ομάδων πιστεύεται ότι γεννήθηκαν από τοτέμ-ψάρια. Μόλις φτάσουν στην ηλικία της ωρίμανσης, στα παιδιά δίνεται η επιλογή του να αποδεχτούν το τοτέμ της μητέρας ή του πατέρα τους.

Στη Ζιμπάμπουε τα τοτέμ που ονομάζονται mitupo χρησιμοποιούνταν από το λαό των Shona για να ταυτοποιηθούν οι διαφορετικές φυλές που συνέθεσαν τους αρχαίους πολιτισμούς των δυναστειών οι οποίες κυβέρνησαν την πόλη της Μεγάλης Ζιμπάμπουε όπου κάποτε αποτέλεσε το επίκεντρο της εκτεταμένης αυτοκρατορίας Munhumutapa. Οι φυλές αυτές, οι οποίες αποτελούνταν από μια ομάδα γενετικά συγγενικών ανδρών και γυναικών, έλκουν την καταγωγή τους από έναν κοινό πρόγονο. Τα τοτεμικά σύμβολα που είχαν επιλεχθεί από αυτές τις φυλές σχετίζονταν κυρίως με ονόματα ζώων. Ο λόγος ύπαρξής τους ήταν να προστατεύουν τη φυλή ενάντια σε αιμομικτικές δραστηριότητες, να ενδυναμώνουν την κοινωνική ταυτότητά της και να παρέχουν επαίνους σε κάποιο μέλος της κάθε φυλής μέσω της απαγγελίας ποίησης που το ταύτιζε μαζί τους.

Στη σύγχρονη κοινωνία των Shona τα τοτέμ είναι ακόμα ζωντανά. Υπάρχουν τουλάχιστον 25 διαφορετικά είδη και κάθε φυλή των Shona ταυτοποιείται από ένα συγκεκριμένο τοτέμ και από ένα κυρίαρχο επαινετικό όνομα (chidawo). Tο κυρίαρχο επαινετικό όνομα σε αυτή την περίπτωση χρησιμοποιείται για να ξεχωρίσει τους ανθρώπους που μοιράζονται το ίδιο τοτέμ, αλλά ανήκουν σε διαφορετικές φυλές. Για παράδειγμα, οι φυλές που μοιράζονται το ίδιο τοτέμ Shumba (το λιοντάρι) θα αναγνωρίσουν τη διαφορετική φυλετική τους ταυτότητα χρησιμοποιώντας ένα ιδιαίτερο επαινετικό όνομα όπως το Murambwe, ή το Nyamuziwa.

Η φυλή των Birhor που κατοικεί στη ζούγκλα της βορειανατολικής γωνίας της επαρχίας Deccan της Ινδίας αποτελείται από υποομάδες που εκπροσωπούνται από τοτέμ τα οποία βασίζονται σε ζώα, σε φυτά αλλά και σε άψυχα αντικείμενα. Ιστορίες που ανιχνεύουν την προέλευση της κάθε ομάδας υποδεικνύουν ότι τα διάφορα τοτέμ συνδέονται με τη γέννηση μακρινών προγόνων.

Οι φυλές Iban της Μαλαισίας ασκούν μια μορφή ατομικού τοτεμισμού που βασίζεται στα όνειρα. Αν το πνεύμα ενός νεκρού προγόνου εμφανιστεί στο όνειρο ενός μέλους της φυλής και αποφασίσει να του χαρίσει την προστασία του στο όνομα ενός ζώου, ο ονειρευτής θα ψάξει να βρει το συγκεκριμένο ζώο και θα πιστέψει ότι είναι το προσωπικό του τοτέμ. Η αναζήτηση του ονόματος ενός τέτοιου ζώου-πνεύματος είναι τόσο σημαντική που νεαροί άνδρες θα φτάσουν στο σημείο να κοιμηθούν σε νεκροταφεία ή να νηστέψουν για μέρες προκειμένου να προκαλέσουν την εμφάνιση κάποιου καθοδηγητικού ονείρου. Αν δει κάποιος ένα τέτοιο όνειρο τότε το συγκεκριμένο άτομο πρέπει να παρατηρήσει το ζώο-πνεύμα του ονείρου του στο φυσικό του περιβάλλον και να κατανοήσει τη συμπεριφορά του. Στη συνέχεια, το άτομο θα κουβαλάει επάνω του ένα τμήμα ή τμήματα του ζώου τοτέμ του, το οποίο εκπροσωπεί το πνεύμα-προστάτη του και θα κάνει θυσιαστικές αφιερώσεις σε αυτό. Στο μεταξύ δημιουργούνται πολύ ισχυρά ταμπού ενάντια στη βρώση ή τη θανάτωση του είδους στο οποίο ανήκει αυτό το ζώο-πνεύμα τα οποία κληρονομούνται στους απογόνους του φορέα του συγκεκριμένου πνεύματος-ζώου.

Οι Μαορί, οι ιθαγενείς κάτοικοι της Νέας Ζηλανδίας, ασκούν μια μορφή θρησκείας που γενικά θεωρείται τοτεμική. Η θρησκεία των Μαορί αναγνωρίζει ότι τα πάντα, ακόμα και τα φυσικά φαινόμενα, έχουν μια κοινή καταγωγή με την οποία συνδέονται μέσω της γενεαλογίας τους. Εξαιτίας της μεγάλης σημασίας που δίνουν στο πολιτιστικό χαρακτηριστικό της γενεαλογίας, για τους Μαορί οι πρόγονοί τους μπορεί να είναι μυθικά ή υπαρκτά όντα που λειτουργούν ως ανεξάρτητα τοτέμ. Πιστεύουν επίσης ότι οι άνθρωποι συμπεριφέρονται με συγκεκριμένους τρόπους εξαιτίας της παρουσίας μέσα τους των προγόνων-τοτέμ τους. Για παράδειγμα, ο Rangi και η Papa, οι γενεσιουργοί θεός και θεά του Ουρανού και της Γης αντίστοιχα, δεν είναι απλά οι δημιουργοί του ουρανού και της γης, αλλά λειτουργούν και ως πρότυπα για τη βασική φύση των ανδρών και των γυναικών. Επιπρόσθετα ο Tane, ο γιος του Rangi και της Papa και δημιουργός της μορφής του κόσμου, παρέχει έναν αρχετυπικό χαρακτήρα για τους άνδρες Μαορί. Οι άνδρες Μαορί αναγνωρίζουν διάφορα ζώα, έντομα και φυσικές δυνάμεις ως τοτέμ και κατασκευάζουν και αυτοί τοτεμικούς στύλους για να τιμήσουν αυτές τις τοτεμικές ομάδες όντων.

Είναι διαπιστωμένο πάντως ότι το τοτεμικό αντανακλαστικό παραμένει παγκόσμιο σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Έχει ειπωθεί μάλιστα πως εφόσον το περιβάλλον μας αποτελεί μια πηγή εικονογραφίας και συμβολισμού που βοηθάει τους ανθρώπους ν’ αποκτήσουν μια ταυτότητα για τους εαυτούς τους αλλά και για τις ομάδες που δημιουργούν, η έννοια του τοτέμ θα συνεχίζει να είναι σημαντική.

Το τοτέμ για τον σύγχρονο άνθρωπο

Στην εποχή μας, υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι που αν και δεν ασχολούνται ιδιαίτερα με την άσκηση της τοτεμικής θρησκείας, επιλέγουν να υιοθετούν ζώα που έχουν κάποιο ιδιαίτερο νόημα γι’ αυτούς ως το προσωπικό τους τοτέμ. Αυτή η πρακτική εμφανίζεται αρκετά συχνά ανάμεσα στους υποστηρικτές του κινήματος της Νέας Εποχής. Οι πεποιθήσεις που αφορούν τα τοτέμ μπορεί να ποικίλλουν από την απλή υιοθεσία ενός ζώου ως την υιοθεσία του από κάποιο άτομο που το βλέπει ως ένα ον που εκπροσωπεί επιθυμητά χαρακτηριστικά τα οποία θέλει ν’ αναπτύξει στη δική του συμπεριφορά ή ακόμα και να ενσωματώσει στην εμφάνισή του. Κάποιοι πιστεύουν ότι το τοτέμ τους λειτουργεί κυριολεκτικά ως ένας πνευματικός οδηγός. Όσον αφορά στην κουκουβάγια ειδικότερα, σύμφωνα με τις διδαχές πολλών γκουρού του κινήματος της Νέας Εποχής, το συγκεκριμένο πουλί συμβολίζει την εσωτερική σοφία, την αλλαγή, τη μεταμόρφωση, τη διαισθητική ανάπτυξη, την καλοτυχία και την αυτοπραγμάτωση. Πολλοί θεωρούν ότι οι κουκουβάγιες είναι οι αιώνιοι δάσκαλοι και πως εκπροσωπούν την ενέργεια των σοφών πρεσβύτερων και των προγόνων που κάποτε περπατούσαν πάνω στη Γη.

Ωστόσο, πολλοί ιθαγενείς Αμερικανοί και άλλοι ακόλουθοι φυλετικών θρησκειών δεν εκτιμούν ιδιαίτερα αυτές τις πρακτικές του κινήματος της Νέας Εποχής. Θεωρούν ότι κάποιος ο οποίος δεν έχει βιώσει τη δική τους θρησκεία δεν μπορεί να κατανοήσει πραγματικά τον τοτεμισμό και ότι αυτές οι πρακτικές αποτελούν μια χυδαία εμπορευματοποίηση των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων.

Ενδεχομένως έχουν δίκιο. Ο συγγραφέας και ερευνητής Γιώργος Μπαλάνος στο βιβλίο του «Αντανακλάσεις σε Βαθιά Νερά» (εκδ. Locus-7) μας προσφέρει μια εικόνα του τοτεμικού εαυτού που αφενός διαφοροποιείται από τις συμβατικές προσεγγίσεις της κλασικής ανθρωπολογίας και αφετέρου καθοδηγεί τον αναγνώστη του στο να υποψιαστεί την τρομερή δύναμη που κρύβεται μέσα στην έννοια του τοτέμ και που υπερβαίνει κατά πολύ τις ναρκισσιστικές προσ­δοκίες των νευρωτικών εκπροσώπων του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού.

Μας υπενθυμίζει ότι υπάρχει μια συνέχεια στη ζωή. Με το που θα γονιμοποιηθεί ένα ανθρώπινο ωάριο, θα εκδηλώσει όλα τα εξελικτικά στάδια που οδήγησαν τη ζωή στη δημιουργία του ανθρώπου: Το γονιμοποιημένο ωάριο θα περάσει αρχικά απ’ το στάδιο της αμοιβάδας κατά τη σύλληψη ενός ανθρώπου. Στη συνέχεια, θα σχηματιστεί ένα έμβρυο που θα περάσει μέσα από τα διαδοχικά στάδια του ψαριού, του αμφιβίου και του απλού θηλαστικού προτού γεννηθεί τελικά ως κανονικός άνθρωπος. Κατά τη διάρκεια της κυοφορίας μας περνάμε όλα τα στάδια των όντων που ήμασταν κάποτε –πριν εκατοντάδες χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια– πριν εξελιχθούμε στο σύγχρονο άνθρωπο. Όλα αυτά τα όντα ζουν ακόμη μέσα μας, από την άμορφη μονοκύτταρη αμοιβάδα ως και το φίδι, τον αετό, την τίγρη ή το γορίλα. Φυσικά, όλα αυτά τα πλάσματα μέσα μας υπάρχουν με τη μεταφορική έννοια του όρου – αλλά τα βιολογικά εξελικτικά στάδια που περνά το κάθε ανθρώπινο πλάσμα από τη στιγμή της σύλληψης ως τη στιγμή της γέννησης του υποδηλώνουν ότι στοιχεία όλων αυτών των όντων εξακολουθούν να υπάρχουν σε μια μορφή που είναι πολύ πιο απτή από μια απλή μεταφορική έννοια.

Στον καθένα από μας κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά κυριαρχούν περισσότερο από κάποια άλλα, με αποτέλεσμα ο καθένας μας, ως άτομο, να έχει μια ιδιαίτερη συνάφεια ή ψυχική συγγένεια μ’ ένα ή και περισσότερα συγκεκριμένα πλάσματα. Αυτό το συγκεκριμένο αρχέγονο στοιχείο ή «πλάσμα» που διακρίνει τον καθένα από μας είναι το προσωπικό του τοτέμ. Συνεπώς το προσωπικό τοτέμ του καθενός μας εκφράζεται με κάποιο συγκεκριμένο ζώο που φαίνεται να ταιριάζει περισσότερο με τα αρχέγονα εξελικτικά στάδια που κρύβει το προσωπικό μας ασυνείδητο.

Ο συγγραφέας, ωστόσο, δεν αναφέρεται σε χαρακτήρες, ούτε σε απλές ψυχολογικές τάσεις και συμβολικές ψυχογραφικές περιγραφές αλλά σε κάτι πολύ συγκεκριμένο, πολύ τρομερό και πολύ δυνατό το οποίο είναι πολύτιμο, ένας πυρήνας αρχέγονης δύναμης που έτσι κι έρθει κάποιος σε επαφή μαζί του και δεν καταφέρει να τον ελέγξει, θα κατασπαραχθεί από αυτόν.

Όλα αυτά τα τοτεμικά όντα που κρύβονται μέσα μας διαθέτουν άλλες αισθήσεις πέρα από τις ανθρώπινες ή και τις ίδιες αισθήσεις με εμάς αλλά πολύ πιο οξυμένες. Και πάνω απ’ όλα, δεν περιορίζονται από τις ανθρώπινες προκαταλήψεις ως προς το τι πρέπει ή τι δεν πρέπει να δουν. Μαζί, ο Άνθρωπος και το τοτέμ του, συνθέτουν κάτι το ολοκληρωμένο, μια ενιαία κατάσταση αισθήσεων που χαρακτηρίζονται από ένα εύρος και μια έκταση που κανένας ο οποίος δεν έχει γνωρίσει το αληθινό «τοτεμικό ξύπνημα» δεν μπορεί να συλλάβει…

Το συγκεκριμένο κείμενο αποτελεί απόσπασμα από το βιβλίο μου «Το βλέμμα της κουκουβάγιας» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις «άλλωστε» και που μπορείτε να βρείτε εδώ: https://alloste.gr/476-owls.html

Πηγές:

• https://alloste.gr/anexigita-paraxena/177-antanaklaseis-balanos.html
• https://www.britannica.com/topic/totemism-religion
• file:///C:/Users/user/Downloads/zygon-13633-palmer.pdf