Krampus

Στο σύμπλεγμα των Άλπεων, ιδιαίτερα στην Αυστρία, τη Βαυαρία, το Νότιο Τιρόλο και τη Σλοβενία, συναντάται μια μορφή που ισορροπεί ανάμεσα στο ιερό και το δαιμονικό! Λέγεται Krampus και η παρουσία του εντάσσεται στα εορταστικά έθιμα του Δεκεμβρίου. Τη νύχτα της 5ης Δεκεμβρίου, γνωστής ως Krampusnacht, συνοδεύει τον Άγιο Νικόλαο στους δρόμους των πόλεων και των χωριών. Η μορφή του Krampus δεν είναι απλώς ένας λαϊκός τρόμος για τα άτακτα παιδιά, αλλά αποτελεί σύνθετο πολιτισμικό σύμβολο που συμπυκνώνει το συλλογικό φαντασιακό του κακού, την κοινωνική ανάγκη για πειθαρχία, αλλά και τις μεταμορφώσεις της ευρωπαϊκής λαϊκής κουλτούρας μέσα στον χρόνο.

Η προέλευσή του χάνεται κάπου μεταξύ παγανιστικών εθίμων και μεταγενέστερων προσπαθειών ανασύστασης προχριστιανικών εθίμων στα νεότερα χρόνια. Οι λαογράφοι έχουν υποθέσει ότι ο Krampus συνδέεται με τις χειμερινές γιορτές των προχριστιανικών Αλπικών λαών, οι οποίες περιελάμβαναν μεταμφιέσεις με κέρατα και προβιές, μάσκες και θορυβώδεις παρελάσεις με σκοπό τον εξορκισμό των σκοτεινών πνευμάτων του χειμώνα.

Παρότι αυτή η σύνδεση δεν τεκμηριώνεται απευθείας σε αρχαίες πηγές, υπάρχουν σαφείς αναλογίες με τους μύθους του Wilde Mann (Άγριου Ανθρώπου) και του Perchtenlauf της περιοχής των Άλπεων. Η πρώτη ρητή αναφορά στον Krampus χρονολογείται στον 16ο αιώνα, ενώ η σύζευξή του με τον Άγιο Νικόλαο φαίνεται να σταθεροποιείται κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν ο χριστιανικός συμβολισμός του καλού και του κακού χρησιμοποιήθηκε για να ενσωματώσει προϋπάρχουσες λαϊκές πρακτικές.

Ένας μαλλιαρός κερατάς των Άλπεων

Η μορφή του Krampus είναι εντυπωσιακά σωματική και πολυεπίπεδη συμβολικά. Περιγράφεται ως ανθρωπόμορφο ον, σκεπασμένο με πυκνό και άγριο τρίχωμα, με μακριά, στριφτά κέρατα — άλλοτε σαν τράγου και άλλοτε σαν ελαφιού — και συχνά με τεράστια, προτεταμένη γλώσσα που κρέμεται έξω από το στόμα. Στο πρόσωπο δεσπόζουν βαθουλωμένα μάτια, δόντια που προεξέχουν και έντονα χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε αρχέγονες παραστάσεις που ενσαρκώνουν τον πανικό και την αγριότητα. Ο Krampus φορά μεταλλικές αλυσίδες που κουδουνίζουν, άλλοτε δεμένες στους αστραγάλους και άλλοτε  να σέρνονται πίσω του, συμβολίζοντας την υποταγή του στον Άγιο Νικόλαο ή τη δέσμευση της κακής δύναμης από το θείο στοιχείο. Συχνά φέρει μια δέσμη από ράβδους σημύδας (Rute) για να μαστιγώσει τα άτακτα παιδιά, καθώς και έναν μεγάλο σάκο ή καλάθι στην πλάτη του, απομεινάρι του μύθου ότι απαγάγει τους αμετανόητους νέους για να τους τιμωρήσει. Η αισθητική του Krampus ενσαρκώνει το αποτρόπαιο, στο γκρίζο φάσμα όπου συναντιόνται  το ανθρώπινο σώμα με το ζωώδες και το ιερό μετατρέπεται σε απειλή. Αυτή η υβριδική του φύση τον καθιστά μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες μορφές της ευρωπαϊκής λαϊκής δαιμονολογίας.

Πέρα από τις θεαματικές παρελάσεις (Krampuslauf), το έθιμο του Krampus εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα χειμερινών δρωμένων των Άλπεων, τα οποία συνδυάζουν στοιχεία χειμερινής δαιμονολογίας, εποχικής μετάβασης και τελετουργικής αντιστροφής ρόλων. Στις 5 Δεκεμβρίου, ο Krampus συνοδεύει τον Άγιο Νικόλαο κατά τις κατ’ οίκον επισκέψεις, όπου τα παιδιά λαμβάνουν είτε μικρά δώρα είτε συμβολικές υπενθυμίσεις πειθαρχίας, συνεχίζοντας μια παράδοση που λειτουργεί ως παιδαγωγικός και κοινωνικά ρυθμιστικός μηχανισμός.

Παράλληλα, οι τοπικές ομάδες Krampus αφιερώνουν χρόνο στην προετοιμασία των μασκών, των κουδουνιών και των στολών, μια διαδικασία που διασφαλίζει τη μετάδοση της τεχνικής γνώσης και ενισχύει τη συνοχή της ομάδας, χωρίς να συνιστά τυπική τελετουργική μύηση αλλά εντάσσοντας τους συμμετέχοντες σε ένα πλαίσιο πολιτισμικής συνέχειας. Σε πολλές περιοχές τελείται το Einläuten, το τελετουργικό «έναυσμα» του χειμερινού κύκλου μέσω του κροταλίσματος βαριών κουδουνιών, πράξη που έχει ιστορικά ερμηνευθεί ως αποτρεπτική ενέργεια απέναντι στις δυνάμεις του σκότους και της στασιμότητας. Επιπλέον, μικρές ομάδες Krampus επισκέπτονται αυλές και αγροικίες, εκτελώντας σύντομα, θεατρικά δρώμενα που λειτουργούν ως πρακτικές liminality, μεταβαίνοντας τοπικά σύνορα και ενεργοποιώντας συμβολικά την κίνηση και την ευετηρία* της κοινότητας μέσα στη σκοτεινή περίοδο του χρόνου. Έτσι, ο Krampus αναδεικνύεται όχι απλώς ως μεταμφιεσμένη φιγούρα της παρέλασης, αλλά ως οργανικό στοιχείο ενός πολυεπίπεδου τελετουργικού συστήματος που σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη χειμερινή σκοτεινότητα προς την επερχόμενη ανανέωση.

Οι λαογράφοι έχουν ερμηνεύσει την παρέλαση του Krampus ως ένα δρώμενο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως μορφή κοινωνικού ελέγχου μέσω του φόβου και ως μηχανισμός συλλογικής εκτόνωσης. Το στοιχείο της μεταμφίεσης και της προσωρινής ανατροπής των κοινωνικών ρόλων προσθέτει μια διονυσιακή διάσταση, η οποία εξισορροπεί τη σοβαρότητα της θρησκευτικής περιόδου. Σε ορισμένες ανθρωπολογικές προσεγγίσεις, η συμμετοχή νεαρών ανδρών στους Krampuslauf έχει ερμηνευτεί ως διαδικασία διαμόρφωσης ομαδικής ταυτότητας, με χαρακτηριστικά που θυμίζουν μεταβατικές τελετουργίες (rites de passage), χωρίς όμως να πρόκειται για κλασική τελετουργική μύηση. Η προσωρινή άρση των κανόνων και η ένταξη στο κλειστό σύνολο των Krampus ομάδων προσδίδουν στο έθιμο έναν χαρακτήρα κοινωνικής διαπραγμάτευσης και οριοθέτησης ρόλων.

Στη διάρκεια του 20ού αιώνα, η παρουσία του Krampus γνώρισε διακυμάνσεις: οι εκκλησιαστικές και κρατικές αρχές επιχείρησαν να περιορίσουν το έθιμο, θεωρώντας το υπερβολικά βίαιο ή αντιχριστιανικό, ενώ την ίδια εποχή κυκλοφορούν σατιρικές και ερωτικές καρτ-ποστάλ με την εικόνα του Krampus, φανερώνοντας τη διείσδυση του λαϊκού στοιχείου στην αστική κουλτούρα. Από τη δεκαετία του 1980 και εξής, παρατηρείται αναβίωση του φαινομένου, συχνά με τη στήριξη τοπικών συλλόγων και τουριστικών φορέων· το Krampuslauf αποκτά πλέον χαρακτήρα φεστιβάλ και πολιτισμικής ταυτότητας, που συνδυάζει το παραδοσιακό στοιχείο με την ανάγκη των κοινοτήτων να διατηρήσουν ένα διακριτό σύμβολο μέσα στην παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα του χριστουγεννιάτικου εμπορίου.

Είναι ο Krampus πνεύμα της Γης;

Εντός του ευρύτερου γερμανόφωνου φολκλορικού συστήματος, ο Krampus μπορεί να ενταχθεί στην κατηγορία των Feldgeister και Waldgeister, των «πνευμάτων του αγρού και του δάσους», ή γενικότερα των andereweltliche Wesen, δηλαδή των Αλλοκοσμικών πλασμάτων που κατοικούν στα όρια μεταξύ φύσης και πολιτισμού. Όπως και οι Perchten (οι παραδοσιακές αλπικές μορφές της θεότητας Perchta), οι Schiachperchten (οι “άσχημες”, τρομακτικές εκδοχές των Perchten), οι Habergeiß (η μυθική δαιμονική κατσίκα των Άλπεων) ή οι Wilde Leute (οι «Άγριοι Άνθρωποι», αρχέγονες δασικές οντότητες του αλπικού φολκλόρ), έτσι και ο Krampus ενσαρκώνει μια ενδιάμεση τάξη οντοτήτων — ούτε θεία ούτε εντελώς δαιμονική — που επιτελούν ρόλο κοσμικής εξισορρόπησης.

Η παρουσία του, επομένως, δεν είναι απλώς κοινωνική ή ηθική· είναι οντολογική. Αντιπροσωπεύει τον «άλλο κόσμο» (Anderswelt) που συνυπάρχει με τον ανθρώπινο, μια αρχέγονη υπενθύμιση της ενότητας ανθρώπου και φύσης, φωτός και σκότους. Η μελέτη του Krampus στην ανθρωπολογία και τη λαογραφία αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οι παραδόσεις δεν αποτελούν παγιωμένα κατάλοιπα, αλλά ζωντανά συστήματα συμβολισμού που μεταβάλλονται ανάλογα με τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες. Ο Krampus λειτουργεί σήμερα ως «πολιτισμικό πεδίο» όπου συνδιαλέγονται ο φόβος και η διασκέδαση, το τοπικό και το παγκόσμιο, το αρσενικό και το αποδιοπομπαίο, το χριστιανικό και το προχριστιανικό. Παρά την εμπορευματοποίησή του, η δύναμη του Krampus να συγκινεί, να τρομάζει και να ελκύει παραμένει ισχυρή, ακριβώς επειδή ενσαρκώνει τη σκοτεινή πλευρά της εορτής, την απαραίτητη σκιά του φωτός των Χριστουγέννων.

ευετηρία = καλή χρονιά, καλοχρονιά, ευφορία και ευημερία της κοινότητας.Προέρχεται από τις λέξεις εὖ («καλά») + ἔτος («χρόνος»), και δηλώνει κάθε πρακτική, δρώμενο ή τελετουργία που θεωρείται ότι εξασφαλίζει καρποφορία,φέρνει ευημερία στο χωριό,προστατεύει από τη συμφορά και ανοίγει τον κύκλο μιας καλής χρονιάς.Στην ελληνική λαογραφία χρησιμοποιείται συχνά για τα δρώμενα του Δωδεκαημέρου, της Αποκριάς και των αγερμών (καλαντιστών), ενώ στην ευρωπαϊκή ανθρωπολογία σημαίνει γενικότερα τις τελετουργίες που προάγουν τη vitality και prosperity της κοινότητας.

Πηγές:

• Carter, Molly. 2016. Perchten and Krampusse: Living Mask Traditions in Austria and Bavaria. PhD thesis, University of Sheffield.
• Gatzke, Gretchen. 2009. “Krampus? Who’s That? Cavorting with a Visitor from a Pre-Christian Alpine Tradition.” The Vienna Review, 1 Δεκεμβρίου 2009.
• Little, Becky. 2018. “Meet Krampus, the Christmas Devil Who Punishes Naughty Children.” History.com.
• Molinsky, Eric & Rest, Matthäus. n.d. “Krampus.” Goethe-Institut.
• Oltermann, Philip. 2019. “Austria Struggles with Marauding Krampus Demons Gone Rogue.” The Guardian, 8 Δεκεμβρίου 2019.
• Press Austria. 2020. “All about Krampus.” Austria Press Portal.
• Rest, Matthäus & Seiser, Gertraud. 2018. “The Krampus in Austria: A Case of Booming Identity Politics.” Ethnoscripts: Analysen und Informationen aus dem Institut für Ethnologie der Universität Hamburg, 20 (1): 35-57.
• “Krampus: An Austrian Christmas Tradition That Can Sting.” St. Nicholas Center.
• “Where Did Krampus Come From?” HowStuffWorks. USC Digital Folklore Archives. “Krampus.”