Frau Perchta ή Frau Berchta είναι η τρομερή μάγισσα της εποχής των Χριστουγέννων ή αλλιώς η Κυρά του δωματίου γνεσίματος (Spinnstubenfrau). Έχει γαμψή σιδερένια μύτη, είναι ντυμένη με κουρέλια και συχνά φέρει ένα μπαστούνι βαδίσματος, ενώ κάτω από τη μακριά της φούστα κρύβει ένα κοφτερό μαχαίρι.

Η Perchta είναι μια σημαντική μορφή της λαογραφίας των Άλπεων, με ρίζες στην προ-χριστιανική παράδοση της κεντρικής και νότιας Γερμανίας, της Αυστρίας και των σλοβενικών περιοχών. Το όνομά της πιθανόν προέρχεται από την πρωτογερμανική ρίζα *berhtaz που σημαίνει «λαμπρή/η» ή «η φωτεινή», και συνδέεται με την εορτή των Θεοφανείων (Berchtentag) στις 6 Ιανουαρίου. Η ίδια φιγούρα εμφανίζεται σε πολλές τοπικές παραλλαγές με διαφορετικά ονόματα, όπως Berchta, Bertha ή Pehta.

Στη λαϊκή παράδοση, η Perchta περιπλανιέται στην ύπαιθρο κατά τη διάρκεια των δώδεκα ημερών ανάμεσα στα Χριστούγεννα και την Θεοφάνεια, εποχή που θεωρείται οριακή και γεμάτη υπερφυσικές παρουσίες. Επισκέπτεται σπίτια για να επιθεωρήσει τη συμπεριφορά των ανθρώπων και τη συμμόρφωση με τα έθιμα, ιδιαίτερα το έργο των γυναικών στο σπίτι, όπως το άλεσμα και το πλέξιμο του λίνου ή του μαλλιού. Σε πολλές παραδόσεις, ανταμείβει τις εργατικές και πειθαρχημένες κόρες με δώρα, όπως αδράχτια γεμάτα νήμα, καλάθια με μαλλί ή λινάρι ή με νομίσματα που βρίσκονται μέσα στα εργαλεία τους., ενώ τιμωρεί όσες έχουν παραμελήσει τα καθήκοντά τους.

Η εμφάνιση της Perchta ποικίλλει στη λαϊκή αφήγηση. Σε ορισμένες παραδόσεις παρουσιάζεται ως όμορφη γυναίκα ντυμένη στα λευκά, ενώ σε άλλες εμφανίζεται ως γριά με αγριωπά χαρακτηριστικά, συχνά με ένα πόδι που μοιάζει με πάπια ή κύκνο, σύμβολο των υπερφυσικών της δυνάμεων. Αυτή η διπλή όψη, η φωτεινή και η τρομακτική, αντανακλά την εγγενή διττότητα πολλών λαογραφικών μορφών: τόσο προστάτιδα όσο και τιμωρός.

Perchra και άλλες θηλυκές μορφές

Μοιράζεται με άλλες Βόρειες Αλλοκοσμικές μορφές το πάθος της για το γνέσιμο, όπως τη Frigga και τη Freyja, και μπορεί να γίνει πολύ επικριτική για την κατάσταση του νοικοκυριού ενός σπιτικού. Αν η κυρά του σπιτιού δεν έχει ολοκληρώσει τις υφαντικές της εργασίες ως τη δωδέκατη μέρα της εορταστικής περιόδου  (6 Γενάρη) την πιάνουν τα …δαιμόνια της και τσαλαπατάει ή και καίει τις μισοϋφασμένες ίνες. Αν δε είναι το υπόλοιπο σπίτι σε κακή κατάσταση, βρες μέρος να κρυφτείς. Και το χειρότερο είναι αν ξεχάσεις να της αφήσεις ένα μπολ με χυλό. Τότε θα μπει στην κρεβατοκάμαρά σου και θα σε ξεκοιλιάσει και θα αντικαταστήσει τα έντερα σου με πέτρες και άχυρο.

Οι δραστηριότητες της δεν περιορίζονται στα οικιακά. Η Frau είναι μια από τις θηλυκές μορφές που οδηγούν το Wild Hund, την Αλλοκοσμική αυτή πομπή φαντασμάτων, αβάπτιστων παιδιών και τρομερών πλασμάτων του σκοταδιού στον νυχτερινό ουρανό. Υπάρχουν και αρσενικές μορφές που οδηγούν το Wild Hunt όπως ο Odin και ο Krampus. Ο τελευταίος κάνει την εμφάνισή του την παραμονή του Αγ. Νικολάου, ενώ τη τρομερή μας μάγισσα Perchta εμφανίζεται κοντά στις μέρες των Φώτων, καθώς και τις τελευταίες τρείς Πέμπτες πριν τα Χριστούγεννα (Berchtl nights, Knocking nights).

Πούθε κρατάει η σκούφια της;

Η Perchta, όπως και πολλές άλλες λαογραφικές μορφές, έχει υποστεί μετασχηματισμό με την επικράτηση του χριστιανισμού. Σε μεσαιωνικά και νεότερα κείμενα, η παλιά θηλυκή  υπερφυσική μορφή συχνά συγχέεται ή ταυτίζεται με χριστιανικές ή ηθικές έννοιες, και η αρχική λατρευτική της διάσταση μπορεί να έχει εκφυλιστεί σε απλές προλήψεις ή εποχιακές παραδόσεις. Παρά τις αλλαγές αυτές, η Perchta εξακολουθεί να εμφανίζεται στις σύγχρονες λαϊκές γιορτές, όπως οι παρελάσεις των Perchten, όπου φορούν ξύλινες μάσκες και ενδύματα για να εκπροσωπήσουν τόσο το καλό όσο και το κακό μέσα στον χειμερινό κύκλο.

Η πρώτη γραπτή αναφορά στην Perchta τοποθετείται στον Μεσαίωνα, καθώς δεν απαντά σε αρχαία μυθολογικά κείμενα με σταθερό και σαφώς ορισμένο όνομα. Η μορφή της φαίνεται να συγκροτείται μέσα από μακρόβιες προφορικές παραδόσεις των αλπικών περιοχών, οι οποίες αποτυπώνονται γραπτώς σε μεταγενέστερη εποχή. Μεσαιωνικές πηγές από τον ύστερο 12ο και τις αρχές του 13ου αιώνα (περί το 1200 κ.χ.) περιλαμβάνουν ήδη αναφορές σε μια γυναικεία υπερφυσική μορφή που περιπλανιέται κατά τη διάρκεια των Δώδεκα Ημερών, επιβλέποντας τη συμπεριφορά και τις οικιακές εργασίες των ανθρώπων. Μία από τις πρώτες σαφείς και αναγνωρίσιμες μαρτυρίες προέρχεται από το έργο Die Pluemen der Tugent του Hans Vintler (1411), όπου εμφανίζεται η μορφή της «Percht με τη σιδερένια μύτη», στοιχείο που μαρτυρεί τόσο τη λαϊκή φαντασία όσο και τη διαδικασία δαιμονοποίησης παλαιότερων προχριστιανικών μορφών στο πλαίσιο της χριστιανικής ηθικολογικής γραμματείας.

H Frau Perchta είναι η αρχετυπική τρομαχτική και άσχημη γριά μάγισσα ή πνεύμα, που κατέχει μεγάλη δύναμη και δεν ανέχεται πολλά -πολλά. Σε κάποιες περιπτώσεις σχετίζεται όμως με την κυρά του Χειμώνα, τη λαμπερή Frau Holle, τη συνήθως όμορφη Θεά στην οποία πηγαίνουν τα αβάπτιστα νεκρά μωρά, η οποία λέγεται επίσης και Λευκή Κυρία, όπως και Σκοτεινή Γιαγιά. Τιμάται στο μεσοχείμωνο, την περίοδο που οι νεκροί κυκλοφορούν ελεύθερα στον κόσμο των ζωντανών. Επίσης με το όνομα Holda είναι η φοβερή μάγισσα, που μαζί με άλλες όμοιές τις καβαλούν τα αδράχτια τους ή ιππεύουν κτήνη και πετούν τις νύχτες ψηλά πάνω από τα σπίτι, τα δάση και τα βουνά για να συγκεντρωθούν και να κάνουν τα μαγικά τους.

Η σύνδεση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι τόσο η Perchta όσο και η Holda εμφανίζονται ενεργές κατά την ίδια χρονική περίοδο, τις Δώδεκα Ημέρες μεταξύ Χριστουγέννων και Θεοφανίων, όταν, σύμφωνα με τη λαϊκή κοσμοαντίληψη, τα όρια μεταξύ των κόσμων καθίστανται διαπερατά. Το Wild Hunt λειτουργεί σε αυτό το πλαίσιο ως συλλογική έκφραση του φόβου και του σεβασμού απέναντι σε αυτές τις δυνάμεις, ενώ οι γυναικείες αυτές μορφές ενσαρκώνουν την επιτήρηση της ηθικής και κοσμικής τάξης.

Η Perchta συνδέεται στενά στη λαογραφική και συγκριτική μυθολογική έρευνα με τη μορφή της Frau Holle (ή Holda), καθώς και οι δύο εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σύμπλεγμα γυναικείων υπερφυσικών οντοτήτων της κεντρικής Ευρώπης που σχετίζονται με τον χειμώνα, την οικιακή εργασία και την ηθική τάξη της κοινότητας. Και οι δύο εμφανίζονται ως επιβλέπουσες της υφαντικής και του πλεξίματος, δραστηριότητες κατεξοχήν γυναικείες και συμβολικά φορτισμένες, και ανταμείβουν ή τιμωρούν τις γυναίκες ανάλογα με την εργατικότητα, την τάξη και τη συμμόρφωση με τα έθιμα. Η διττή τους φύση, ευεργετική αλλά και τρομακτική, αποτελεί κοινό χαρακτηριστικό, όπως και η ικανότητά τους να κινούνται ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον υπερφυσικό κόσμο.

Στη λαογραφική ερμηνεία, ιδιαίτερα από τον Jacob Grimm και μεταγενέστερους μελετητές, η Perchta και η Frau Holle θεωρούνται τοπικές παραλλαγές ή συγγενικές εκφάνσεις ενός αρχαιότερου γερμανικού θηλυκού πνεύματος, πιθανώς προχριστιανικής προέλευσης, που συνδέεται με τον χειμερινό κύκλο, τη γονιμότητα και τη ρύθμιση του χρόνου. Η Frau Holle εμφανίζεται συχνότερα ως κοσμική μητρική μορφή που επηρεάζει τα φυσικά φαινόμενα, όπως το χιόνι, ενώ η Perchta αποκτά εντονότερα χαρακτηριστικά επιτήρησης και τιμωρίας στο πλαίσιο των Δώδεκα Ημερών. Η διαφοροποίηση αυτή αποδίδεται σε τοπικές εξελίξεις της προφορικής παράδοσης και στη διαφορετική επίδραση της χριστιανικής ηθικολογίας.

Παρά τις επιμέρους διαφορές τους, η λειτουργία τους διατηρεί έναν κοινό παρανομαστή. Και οι δύο ενσαρκώνουν τη λαϊκή αντίληψη μιας θηλυκής δύναμης που διαφυλάσσει την κοσμική και κοινωνική τάξη κατά τη διάρκεια μιας επικίνδυνης, μεταβατικής εποχής του έτους. Η στενή τους συγγένεια υποδηλώνει όχι μία ενιαία «θεότητα», αλλά ένα δυναμικό λαογραφικό αρχέτυπο που προσαρμόστηκε σε διαφορετικές πολιτισμικές και γεωγραφικές ιδιαιτερότητες.

Η Perchta απαντά κυρίως στις αλπικές περιοχές: Αυστρία, Βαυαρία, Τυρόλο, Σάλτσμπουργκ, νότια Γερμανία και σλοβενικά εδάφη. Εκεί συνδέεται έντονα με τις Δώδεκα Ημέρες των Χριστουγέννων, την επιτήρηση των νοικοκυριών και τις πομπές των Perchten. Αντιθέτως, η Holda / Frau Holle εμφανίζεται κυρίως στη βόρεια και κεντρική Γερμανία, ιδιαίτερα σε περιοχές της Έσσης, της Θουριγγίας και της Σαξονίας. Εκεί συνδέεται περισσότερο με φυσικά φαινόμενα (χιόνι, καιρό), με τον κάτω κόσμο και με την Παρότι επιτελούν παρόμοιες λειτουργίες, η μορφή, τα χαρακτηριστικά και οι μύθοι τους προσαρμόζονται στις τοπικές κοινωνίες, στο φυσικό περιβάλλον και στα έθιμα κάθε περιοχής.

Πηγές:

• Lotte Motz, “The Winter Goddess: Percht, Holda, and Related Figures”, Folklore (1984)
• Jacob Grimm, «Deutsche Mythologie» (1882)
• Eugen Mogk, «Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft», «Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens»
• https://www.semanticscholar.org/paper/The-Winter-Goddess%3A-Percht%2C-Holda%2C-and-Related-Motz/c8c1a6d1ece2b7ffa88be77f608fec596296d4a0?utm_source=chatgpt.com “The Winter Goddess: Percht, Holda, and Related Figures”